05/11/2026
Mặc định
Lớn hơn
Artemisinin là hoạt chất chống sốt rét được phân lập từ cây Thanh cao hoa vàng (Artemisia annua L.), thuộc nhóm sesquiterpen lacton có cầu nối endoperoxid. Dược chất có tác dụng diệt thể phân liệt của ký sinh trùng sốt rét trong máu, bao gồm Plasmodium falciparum kháng một số thuốc chống sốt rét khác. Artemisinin và các dẫn xuất là nền tảng để phát triển các liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin (ACT). Để hạn chế nguy cơ kháng thuốc và tái phát, không sử dụng artemisinin đường uống đơn trị liệu theo các hướng dẫn điều trị hiện hành; việc lựa chọn thuốc và phác đồ cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn.
Tên thuốc gốc (Hoạt chất)
Artemisinin.
Loại thuốc
Thuốc chống sốt rét.
Dạng thuốc và hàm lượng
Viên nén, viên nang cứng 250 mg và viên đạn 100 mg, 200 mg, 300 mg, 400 mg, 500 mg.

Artemisinin có hoạt tính chống ký sinh trùng sốt rét thuộc chi Plasmodium, đặc biệt là các thể ký sinh trùng đang phát triển trong hồng cầu. Các tài liệu dược lý ghi nhận tác dụng trên ký sinh trùng P. falciparum, bao gồm những chủng kháng một số thuốc chống sốt rét khác.
Tuy nhiên, cần phân biệt hoạt tính dược lý của artemisinin với chỉ định điều trị được khuyến cáo hiện nay. Artemisinin đường uống đơn chất không nên được sử dụng đơn trị liệu để điều trị sốt rét do nguy cơ tái phát và kháng thuốc. Các liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin (ACT) sử dụng artemisinin hoặc dẫn xuất phù hợp cùng một thuốc chống sốt rét khác nhằm nâng cao hiệu quả điều trị và hạn chế nguy cơ kháng thuốc.

Artemisinin cũng là nguyên liệu quan trọng để sản xuất một số dẫn xuất chống sốt rét, như artemether, artesunate và dihydroartemisinin. Các dẫn xuất này có đặc điểm dược lý, dạng bào chế và hướng dẫn sử dụng riêng, không thể mặc định thay thế cho nhau theo cùng liều lượng.
Việc lựa chọn phác đồ điều trị sốt rét cần căn cứ vào loại ký sinh trùng, mức độ nghiêm trọng của bệnh, tình hình kháng thuốc tại khu vực và hướng dẫn điều trị hiện hành. Sốt rét nặng cần được xử trí khẩn cấp tại cơ sở y tế; không tự điều trị bằng artemisinin đơn chất.
Artemisinin có tác dụng chống sốt rét chủ yếu thông qua hoạt tính diệt thể phân liệt trong máu. Dược chất có cấu trúc khác với nhiều thuốc chống sốt rét truyền thống: thay vì cấu trúc dị vòng chứa nitrogen, artemisinin có cầu nối endoperoxid đặc trưng trong phân tử sesquiterpen lacton.
Cầu nối endoperoxid là yếu tố thiết yếu đối với hoạt tính chống ký sinh trùng. Quá trình hoạt hóa liên quan đến sắt trong môi trường ký sinh trùng, tạo ra các dạng phản ứng có khả năng làm tổn thương những thành phần thiết yếu của ký sinh trùng.
Artemisinin có tác dụng nhanh trên thể phân liệt trong hồng cầu nhưng không có tác dụng đáng kể trên thể ngoại hồng cầu, thể thoa trùng và thể giao tử theo chuyên luận được tham khảo. Đặc điểm này góp phần giải thích vì sao điều trị bằng artemisinin đơn chất có thể không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ tái phát hoặc lây truyền ký sinh trùng.
Hấp thu
Artemisinin có thể được hấp thu qua đường uống. Sau khi uống, thuốc được hấp thu tương đối nhanh và nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt được trong vòng khoảng 3 giờ.
Mức độ hấp thu phụ thuộc vào đường dùng và dạng bào chế. Hấp thu qua trực tràng của hỗn dịch nước có thể kém và biến thiên hơn so với đường uống hoặc một số dạng tiêm được nghiên cứu.
Sau khi dùng đường tiêm bắp, nồng độ đỉnh trong huyết tương được báo cáo đạt khoảng 2 giờ sau khi sử dụng.
Phân bố
Artemisinin phân bố vào nhiều mô trong cơ thể. Tỷ lệ liên kết với protein huyết tương ở người khoảng 64%.
Các nghiên cứu trên động vật cho thấy artemisinin có thể phân bố vào não và đi qua hàng rào máu – não. Tuy nhiên, kết quả trên động vật không thể được xem là bằng chứng định lượng trực tiếp cho mức độ phân bố ở người.
Dược chất cũng có khả năng liên kết với thành phần của hồng cầu. Điều này có liên quan đến vị trí tác động của thuốc trên ký sinh trùng sốt rét đang phát triển trong hồng cầu.
Chuyển hóa
Gan là cơ quan chính tham gia chuyển hóa artemisinin. Artemisinin có thể được chuyển hóa nhanh thành dihydroartemisinin, một chất chuyển hóa có hoạt tính chống sốt rét. Quá trình chuyển hóa tiếp theo tạo ra các chất chuyển hóa khác, trong đó có deoxyartemisinin và những dẫn xuất đã mất nhóm peroxid.
Vai trò của enzym cytochrome P450, bao gồm CYP2B6 và các enzym khác, trong quá trình chuyển hóa artemisinin. Các chất chuyển hóa không còn cầu nối peroxid được mô tả là không còn hoạt tính chống ký sinh trùng đáng kể.
Mức độ và tốc độ chuyển hóa có thể thay đổi tùy theo đặc điểm người bệnh và các yếu tố liên quan đến enzym chuyển hóa thuốc.
Thải trừ
Artemisinin được thải trừ chủ yếu dưới dạng chất chuyển hóa qua phân và nước tiểu. Khoảng 80% liều dùng được thải qua phân và nước tiểu trong vòng 24 giờ; chỉ một lượng rất nhỏ dược chất được thải nguyên dạng qua nước tiểu.
Thời gian bán thải phụ thuộc vào đường dùng, đối tượng nghiên cứu và việc đo artemisinin hay chất chuyển hóa. Thời gian bán thải trong huyết tương của artemisinin khoảng 30 phút sau khi tiêm tĩnh mạch ở chuột cống trắng và thỏ; thông số này không phải giá trị thời gian bán thải đã được xác lập cho mọi đối tượng người.
Artemisinin từng được nghiên cứu phối hợp với một số thuốc chống sốt rét khác, trong đó có mefloquin, sulfadoxin phối hợp pyrimethamin và tetracyclin.
Hiện tượng đối kháng trong điều kiện in vitro khi phối hợp artemisinin với cloroquin hoặc phối hợp cloroquin với pyrimethamin.
Các nguyên tắc cần lưu ý:

Liều dùng artemisinin phụ thuộc vào chế phẩm, đường dùng, tình trạng bệnh và hướng dẫn điều trị áp dụng.
Để hạn chế kháng thuốc và nguy cơ tái phát, không sử dụng artemisinin đường uống đơn chất để tự điều trị sốt rét. Liệu pháp phối hợp dựa trên artemisinin (ACT) hoặc phác đồ điều trị sốt rét nặng phải được lựa chọn theo hướng dẫn chuyên môn hiện hành.
Cách dùng phụ thuộc vào dạng bào chế và phác đồ được chỉ định. Người bệnh cần tuân thủ đúng hướng dẫn của nhân viên y tế và tờ hướng dẫn sử dụng của chế phẩm.
Không tự ý ngừng thuốc khi triệu chứng sốt đã giảm, giảm liều, kéo dài liệu trình hoặc phối hợp thêm thuốc chống sốt rét. Việc dùng không đủ liệu trình hoặc không đúng phác đồ có thể làm giảm hiệu quả điều trị và góp phần làm tăng nguy cơ kháng thuốc.
Các tác dụng không mong muốn được ghi nhận thường nhẹ và thoáng qua. Tuy nhiên, mức độ và tần suất có thể thay đổi tùy theo chế phẩm, đường dùng và tình trạng người bệnh.
Các biểu hiện được ghi nhận gồm:
Khi dùng đường trực tràng, người bệnh có thể gặp đau mót, đau bụng hoặc tiêu chảy.

Các biểu hiện được ghi nhận gồm:
Nếu các triệu chứng kéo dài hoặc nghiêm trọng, người bệnh cần được đánh giá y tế.
Ghi nhận một số bất thường có thể gặp như giảm hồng cầu lưới, giảm bạch cầu và tăng men gan, đặc biệt sau khi dùng đường uống. Một số nghiên cứu báo cáo các cơn sốt ngắn xuất hiện sau khi sử dụng thuốc.
Artemisinin có hoạt tính chống sốt rét nhưng không nên sử dụng đường uống đơn chất để tự điều trị. Việc sử dụng không đúng phác đồ có thể làm tăng nguy cơ tái phát và kháng thuốc.
Cần sử dụng thuốc đúng theo phác đồ được chỉ định, không tự ý phối hợp hoặc thay thế các thuốc chống sốt rét khác nhau.
Đối với các chế phẩm có nguồn gốc từ artemisinin, cần xác định chính xác hoạt chất, dạng bào chế, hàm lượng và hướng dẫn sử dụng. Không xem artemisinin, artemether, artesunate và dihydroartemisinin là các chất có thể thay thế trực tiếp cho nhau.

Ghi nhận một số nghiên cứu trên phụ nữ mang thai không phát hiện tác dụng có hại rõ ràng trong các nhóm được khảo sát; tuy nhiên, các kết quả này không đủ để kết luận thuốc an toàn trong mọi giai đoạn thai kỳ hoặc mọi tình huống lâm sàng.
Sốt rét trong thai kỳ có thể gây nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi. Khi nghi ngờ hoặc được chẩn đoán sốt rét, người bệnh cần được điều trị theo phác đồ hiện hành dành cho phụ nữ mang thai. Không tự trì hoãn điều trị hoặc tự sử dụng artemisinin đơn chất.
Chưa rõ artemisinin có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Do dữ liệu còn hạn chế, cần kiểm tra thông tin của và tham khảo hướng dẫn điều trị hiện hành trước khi sử dụng ở phụ nữ cho con bú.
Không nên tự quyết định ngừng cho con bú hoặc ngừng điều trị chỉ dựa trên thông tin từ một chuyên luận lịch sử; cần được nhân viên y tế tư vấn theo tình trạng cụ thể.
Chưa cung cấp đủ dữ liệu để xác định mức độ ảnh hưởng trực tiếp của artemisinin đến khả năng lái xe và vận hành máy móc. Người bệnh cần thận trọng nếu xuất hiện chóng mặt, hoa mắt hoặc các triệu chứng có thể ảnh hưởng đến sự tỉnh táo.
Cho biết chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho artemisinin. Khi nghi ngờ quá liều, cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế để được đánh giá và xử trí.
Việc điều trị chủ yếu dựa trên triệu chứng và tình trạng lâm sàng. Không tự gây nôn hoặc áp dụng các biện pháp giải độc tại nhà. Cần cung cấp cho nhân viên y tế thông tin về tên thuốc, hàm lượng, lượng đã sử dụng, thời điểm dùng và các thuốc phối hợp nếu có.
Thông tin xử trí khi quên liều phụ thuộc vào chế phẩm và phác đồ điều trị. Nếu quên một liều thuốc chống sốt rét, người bệnh nên liên hệ nhân viên y tế để được hướng dẫn cách tiếp tục liệu trình.
Không tự ý dùng gấp đôi liều để bù liều đã quên, tự rút ngắn hoặc kéo dài liệu trình. Với phác đồ phối hợp điều trị sốt rét, việc dùng thuốc đúng lịch đặc biệt quan trọng để duy trì hiệu quả và hạn chế nguy cơ thất bại điều trị.