Ung thư tuyến tiền liệt: Phát hiện sớm có phải điều trị ngay?

Ung thư tuyến tiền liệt là gì và vì sao bệnh dễ bị bỏ sót?

Ung thư tuyến tiền liệt là bệnh lý ác tính thường gặp ở nam giới lớn tuổi nhưng không phải trường hợp nào cũng tiến triển giống nhau. Bệnh có thể tồn tại khi chưa gây triệu chứng rõ ràng, trong khi một kết quả PSA bất thường cũng chưa đồng nghĩa với ung thư. Vì vậy, phát hiện sớm cần đi cùng đánh giá chính xác nguy cơ và mức độ bệnh.

Tuyến tiền liệt là một tuyến nhỏ thuộc hệ sinh dục nam, nằm dưới bàng quang và bao quanh một phần niệu đạo. Ung thư tuyến tiền liệt xảy ra khi các tế bào tại đây phát triển bất thường, mất kiểm soát và có khả năng xâm lấn sang mô xung quanh hoặc lan đến cơ quan khác.

Đây là một trong những ung thư thường gặp ở nam giới. Ước tính toàn cầu năm 2024 ghi nhận hơn 1,5 triệu trường hợp ung thư tuyến tiền liệt mới và gần 420.000 ca tử vong. Bệnh đứng thứ hai về số ca ung thư mới ở nam giới trên toàn thế giới.

Điểm khiến bệnh dễ bị bỏ sót là giai đoạn đầu thường chưa gây triệu chứng rõ ràng. Người bệnh có thể vẫn sinh hoạt bình thường trong khi tổn thương đã xuất hiện tại tuyến tiền liệt.

Khi khối u phát triển và ảnh hưởng đến đường tiểu, một số biểu hiện có thể xuất hiện như:

• Tiểu khó hoặc dòng tiểu yếu: Người bệnh có thể phải rặn khi tiểu hoặc nhận thấy dòng nước tiểu yếu hơn bình thường.
• Thay đổi thói quen tiểu tiện: Có thể tiểu nhiều lần, tiểu đêm hoặc cảm giác tiểu không hết.
• Có máu trong nước tiểu hoặc tinh dịch: Đây là biểu hiện cần được kiểm tra để xác định nguyên nhân.
• Đau ở giai đoạn tiến triển: Một số trường hợp có thể đau vùng lưng, hông hoặc xương chậu khi bệnh đã tiến triển hoặc lan đến xương. 

Tuy nhiên, các triệu chứng trên cũng có thể xuất hiện trong những bệnh tuyến tiền liệt lành tính nên không đủ để tự chẩn đoán ung thư. Nguy cơ mắc bệnh tăng theo tuổi và có thể cao hơn ở người có cha hoặc anh em trai từng mắc bệnh.

Ung thư tuyến tiền liệt cũng có tốc độ tiến triển khác nhau. Một số khối u phát triển chậm trong nhiều năm, trong khi số khác có thể tiến triển nhanh hơn. Vì vậy, sau khi phát hiện bệnh, việc đánh giá mức độ nguy cơ rất quan trọng để lựa chọn hướng theo dõi hoặc điều trị phù hợp.

PSA cao có đồng nghĩa với ung thư tuyến tiền liệt không?

PSA là một loại protein do tế bào tuyến tiền liệt tạo ra. Xét nghiệm PSA đo nồng độ chất này trong máu, thường được dùng để hỗ trợ đánh giá nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt hoặc theo dõi người đã được chẩn đoán bệnh.

Tuy nhiên, PSA cao không đồng nghĩa với ung thư tuyến tiền liệt. Chỉ số này có thể tăng do nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn:

• Phì đại tuyến tiền liệt lành tính: Thường gặp ở nam giới lớn tuổi và có thể làm PSA tăng.
• Viêm tuyến tiền liệt: Tình trạng viêm hoặc nhiễm trùng có thể ảnh hưởng đến nồng độ PSA.
• Ung thư tuyến tiền liệt: PSA tăng có thể là dấu hiệu cần khảo sát thêm nhưng chưa đủ để xác nhận bệnh.
• Các yếu tố khác: Tuổi, kích thước tuyến tiền liệt và một số thủ thuật liên quan cũng có thể ảnh hưởng kết quả xét nghiệm.

Khi PSA bất thường, bác sĩ sẽ xem xét thêm tuổi, tiền sử bệnh, kết quả thăm khám và sự thay đổi PSA theo thời gian. Trong một số trường hợp, người bệnh có thể được chỉ định chụp MRI hoặc sinh thiết để xác định nguyên nhân.

Vì vậy, không nên tự kết luận mắc ung thư chỉ dựa vào một chỉ số PSA. Kết quả xét nghiệm cần được đánh giá cùng các thông tin lâm sàng để quyết định có cần kiểm tra chuyên sâu hay không.

Từ PSA bất thường đến chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt cần những bước nào?

PSA tăng chưa đủ để kết luận ung thư tuyến tiền liệt. Bác sĩ thường đánh giá thêm tiền sử, triệu chứng, thuốc đang dùng, kết quả thăm khám và các yếu tố nguy cơ trước khi chỉ định kiểm tra chuyên sâu.

Quá trình chẩn đoán có thể gồm các bước sau:

• Đánh giá lại PSA và nguy cơ: Bác sĩ xem xét mức PSA, sự thay đổi theo thời gian và các yếu tố liên quan.
• Chụp MRI khi cần: MRI tuyến tiền liệt giúp phát hiện vùng nghi ngờ và hỗ trợ xác định vị trí cần khảo sát thêm. Tuy nhiên, MRI không thể tự khẳng định có ung thư.
• Sinh thiết tuyến tiền liệt: Nếu nguy cơ đủ cao, bác sĩ có thể lấy mẫu mô để kiểm tra dưới kính hiển vi và xác định có tế bào ung thư hay không.
• Đánh giá mức độ bệnh: Khi đã xác nhận ung thư, bác sĩ tiếp tục xác định độ mô học, phạm vi khối u và nhóm nguy cơ tiến triển để lựa chọn hướng xử trí phù hợp. 

Có thể hiểu ngắn gọn: PSA bất thường → đánh giá lại PSA và nguy cơ → MRI hoặc các xét nghiệm đánh giá thêm khi phù hợp → sinh thiết khi có chỉ định → phân nhóm nguy cơ → lựa chọn hướng xử trí.

Cách tiếp cận này giúp tránh việc chẩn đoán hoặc quyết định điều trị chỉ dựa trên một chỉ số PSA đơn lẻ.

Có ung thư tuyến tiền liệt có phải điều trị ngay không?

Không phải tất cả trường hợp ung thư tuyến tiền liệt đều cần điều trị ngay. Hướng xử trí phụ thuộc vào giai đoạn bệnh, mức độ ác tính, chỉ số PSA, tuổi, sức khỏe tổng thể và nguy cơ tiến triển của khối u.

Với một số trường hợp ung thư còn khu trú và nguy cơ thấp, bác sĩ có thể cân nhắc theo dõi chủ động. Đây không phải là bỏ mặc bệnh mà là theo dõi có hệ thống để phát hiện dấu hiệu tiến triển và điều trị khi cần. Người bệnh có thể được kiểm tra PSA, thăm khám, chụp hình ảnh hoặc sinh thiết lại theo chỉ định.

Nếu bệnh có nguy cơ trung bình hoặc cao, tiến triển nhanh hoặc đã lan ra ngoài tuyến tiền liệt, người bệnh có thể cần điều trị. Tùy từng trường hợp, các phương pháp có thể gồm:

• Phẫu thuật: Loại bỏ tuyến tiền liệt khi phù hợp với tình trạng bệnh.
• Xạ trị: Sử dụng tia năng lượng cao để tiêu diệt hoặc kiểm soát tế bào ung thư.
• Liệu pháp nội tiết: Làm giảm tác động của hormone thúc đẩy tế bào ung thư phát triển.
• Các phương pháp khác: Hóa trị hoặc những liệu pháp phù hợp khác có thể được cân nhắc ở một số giai đoạn bệnh.

Mỗi phương pháp đều có lợi ích và nguy cơ tác dụng không mong muốn. Vì vậy, người bệnh không nên tự trì hoãn điều trị chỉ vì ung thư tuyến tiền liệt có thể tiến triển chậm. Quyết định theo dõi hay điều trị cần dựa trên đánh giá cụ thể của bác sĩ.

Khi nào nam giới nên chủ động kiểm tra tuyến tiền liệt?

Tuổi là một trong những yếu tố nguy cơ quan trọng của ung thư tuyến tiền liệt. Dữ liệu tại Mỹ cho thấy khoảng 6/10 trường hợp ung thư tuyến tiền liệt được chẩn đoán ở nam giới từ 65 tuổi trở lên, trong khi bệnh hiếm gặp ở người dưới 40 tuổi.

Tiền sử gia đình cũng cần được lưu ý. Nam giới có cha hoặc anh/em trai mắc ung thư tuyến tiền liệt có nguy cơ mắc bệnh cao hơn hai lần so với người không có tiền sử tương tự. Nguy cơ có thể tăng thêm khi có nhiều người thân mắc bệnh hoặc người thân được chẩn đoán khi còn trẻ.

Không có một lịch kiểm tra phù hợp cho tất cả nam giới. Việc xét nghiệm PSA nên được cân nhắc dựa trên tuổi, sức khỏe tổng thể, tiền sử gia đình và nguy cơ cá nhân.

Nam giới nên chủ động trao đổi với bác sĩ khi:

• Có triệu chứng tiết niệu kéo dài: Như tiểu khó, dòng tiểu yếu, tiểu nhiều lần hoặc cảm giác tiểu không hết.
• Có dấu hiệu bất thường: Chẳng hạn có máu trong nước tiểu hoặc tinh dịch, đau lưng, hông hay vùng chậu không rõ nguyên nhân.
• Có nguy cơ cao hơn: Bao gồm người lớn tuổi hoặc có cha, anh em trai từng mắc ung thư tuyến tiền liệt.
• Có PSA bất thường: Kết quả cần được đánh giá cùng các yếu tố khác, thay vì chỉ dựa vào một con số.

Ngay cả khi chưa có triệu chứng, người thuộc nhóm nguy cơ cao vẫn nên trao đổi với bác sĩ về thời điểm kiểm tra phù hợp. Khi PSA bất thường, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi hoặc thực hiện thêm các xét nghiệm để xác định có cần khảo sát chuyên sâu hay không.

Ung thư tuyến tiền liệt có thể âm thầm trong giai đoạn đầu, nhưng PSA tăng cũng chưa đủ để khẳng định một người mắc bệnh. Sau khi phát hiện bất thường, quá trình đánh giá cần kết hợp nhiều yếu tố trước khi đi đến chẩn đoán và phân nhóm nguy cơ. Ngay cả khi xác định ung thư tuyến tiền liệt, một số trường hợp nguy cơ thấp có thể được theo dõi chủ động thay vì điều trị ngay.

Vì vậy, mục tiêu không chỉ là “phát hiện càng sớm càng tốt” mà còn là phát hiện đúng, đánh giá đúng nguy cơ và lựa chọn hướng xử trí phù hợp. Khi có triệu chứng, PSA bất thường hoặc yếu tố nguy cơ, nam giới nên đến cơ sở y tế để được tư vấn và không tự chẩn đoán hoặc lựa chọn phương pháp điều trị.