Triptorelin: Hoạt chất điều hòa hormone trong điều trị nội tiết

Tên thuốc gốc (Hoạt chất)

Triptorelin

Loại thuốc

Thuốc tương tự hormone giải phóng gonadotropin (GnRH agonist).

Dạng thuốc và hàm lượng

Thuốc thường được bào chế dưới dạng muối Triptorelin embonate, pamoate hoặc acetate.

Dạng dùng phổ biến là bột kèm dung môi để pha hỗn dịch tiêm, với các hàm lượng 3 mg, 3,75 mg, 11,25 mg và 22,5 mg, được tính theo Triptorelin.

Triptorelin được chỉ định ở các trường hợp như:

• Điều trị ung thư tuyến tiền liệt tiến triển tại chỗ chưa có di căn, được áp dụng như một lựa chọn thay thế cho biện pháp cắt tinh hoàn nhằm ức chế androgen.
• Điều trị ung thư tuyến tiền liệt đã di căn trong các phác đồ kiểm soát bệnh toàn thân.
• Phối hợp hỗ trợ với xạ trị ở bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt khu trú hoặc tiến triển tại chỗ thuộc nhóm nguy cơ cao.
• Sử dụng trước xạ trị như liệu pháp tân bổ trợ, giúp tăng hiệu quả điều trị ở bệnh nhân nguy cơ cao.
• Áp dụng sau phẫu thuật cắt tuyến tiền liệt triệt để như điều trị bổ trợ nhằm giảm nguy cơ tái phát ở bệnh nhân tiến triển tại chỗ.
• Điều trị lạc nội mạc tử cung.
• Điều trị dậy thì sớm trung ương, khi các dấu hiệu dậy thì xuất hiện sớm hơn bình thường (trước 8 tuổi ở bé gái và trước 10 tuổi ở bé trai).

Triptorelin là một chất đồng vận hormone giải phóng gonadotropin (GnRH), thuộc nhóm decapeptid có nguồn gốc từ vùng dưới đồi, có vai trò điều hòa quá trình tổng hợp và phóng thích hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone hoàng thể hóa (LH). So với GnRH nội sinh, thuốc có thời gian tác dụng kéo dài hơn, độ thanh thải thấp và hiệu lực sinh học mạnh hơn.

Trong giai đoạn khởi trị, Triptorelin có thể gây tăng thoáng qua nồng độ FSH, LH, testosterone và estradiol trong tuần hoàn. Khi sử dụng liên tục và kéo dài, thuốc gây ức chế bền vững sự tiết gonadotropin từ tuyến yên, dẫn đến giảm LH, FSH và làm giảm rõ rệt quá trình sản xuất hormone steroid của tinh hoàn và buồng trứng.

Ở nam giới, sau khoảng 2 - 4 tuần điều trị, nồng độ testosterone huyết thanh giảm dần và đạt mức tương đương với phẫu thuật cắt bỏ tinh hoàn. Sự suy giảm này dẫn đến teo các cơ quan sinh dục nam, từ đó góp phần làm thoái triển khối u ung thư tuyến tiền liệt và cải thiện triệu chứng lâm sàng ở đa số người bệnh. Những tác động này thường có tính hồi phục và có thể cải thiện sau khi ngừng điều trị.

Ở phụ nữ tiền mãn kinh, nồng độ estradiol huyết thanh giảm xuống mức tương đương giai đoạn sau mãn kinh trong vòng khoảng 1 tháng kể từ khi bắt đầu điều trị. Sự suy giảm hormone này dẫn đến teo các cơ quan sinh dục nữ.

Ở trẻ mắc dậy thì sớm trung ương (do hoạt hóa sớm trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục), Triptorelin gây ức chế có hồi phục sự tiết gonadotropin từ tuyến yên, làm giảm nồng độ estradiol hoặc testosterone về mức sinh lý trước tuổi dậy thì. Nhờ đó, thuốc giúp làm chậm tiến triển dậy thì sớm, cải thiện và bình thường hóa mối tương quan giữa tuổi xương và tuổi thực, ngăn tình trạng tăng nhanh tuổi xương, điều chỉnh tốc độ phát triển thể chất và góp phần cải thiện chiều cao khi trẻ đạt đến tuổi trưởng thành.

Hấp thu

Triptorelin được hấp thu tốt khi sử dụng đường tiêm bắp. Nồng độ đỉnh trong huyết tương đạt được sau khoảng 1 - 3 giờ ở bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt và khoảng 4 giờ ở trẻ từ 2 - 9 tuổi sau khi tiêm bắp Triptorelin liều 22,5 mg mỗi 24 tuần.

Phân bố

Thể tích phân bố (Vd) ở nam giới khoảng 30 lít. Hiện chưa xác định được thuốc có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Không ghi nhận bằng chứng về sự gắn kết đáng kể với protein huyết tương.

Chuyển hóa

Ở người, Triptorelin ít bị chuyển hóa bởi hệ enzym cytochrom P450. Đến nay, chưa xác định được các chất chuyển hóa đặc hiệu của hoạt chất này.

Thải trừ

Triptorelin được đào thải qua cả gan và thận. Sau khi tiêm tĩnh mạch liều 0,5 mg, khoảng 42% liều dùng được bài tiết qua nước tiểu dưới dạng chưa biến đổi. Thời gian bán thải của thuốc vào khoảng 3 giờ, với độ thanh thải toàn phần khoảng 212 ml/phút.

Cần tránh sử dụng đồng thời Triptorelin với các thuốc làm tăng nồng độ prolactin máu, bao gồm thuốc chống loạn thần (như chlorpromazin, haloperidol, molindon, olanzapin, prochlorperazin, risperidon), methyldopa, metoclopramid và reserpin. Việc phối hợp này có thể làm giảm hiệu quả điều trị của Triptorelin do gây giảm mật độ thụ thể GnRH tại tuyến yên.

Thận trọng khi dùng chung với các thuốc ảnh hưởng đến sự tiết gonadotropin của tuyến yên, trong những trường hợp này, cần theo dõi nồng độ hormone của người bệnh.

Điều trị bằng các thuốc ức chế androgen có thể làm kéo dài khoảng QT. Vì vậy, khi phối hợp Triptorelin với thuốc kéo dài khoảng QT hoặc thuốc có nguy cơ gây xoắn đỉnh, bao gồm thuốc chống loạn nhịp nhóm IA (quinidin, disopyramid), nhóm III (amiodaron, sotalol, dofetilid, ibutilid), methadon, moxifloxacin và một số thuốc chống loạn thần, cần giám sát chặt chẽ tình trạng lâm sàng và điện tâm đồ của bệnh nhân.

Chống chỉ định của Triptorelin:

• Quá mẫn với Triptorelin hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc.
• Dị ứng với hormone giải phóng gonadotropin (GnRH) hoặc các chất tương tự GnRH khác.
• Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú.
• Xuất huyết âm đạo chưa xác định được nguyên nhân.

Liều dùng

Người lớn

Ung thư tuyến tiền liệt giai đoạn tiến triển: Triptorelin được tiêm bắp với liều 3,75 mg mỗi 4 tuần, hoặc 11,25 mg mỗi 12 tuần, hoặc 22,5 mg mỗi 24 tuần, tùy theo phác đồ điều trị và đánh giá lâm sàng.

Lạc nội mạc tử cung: Triptorelin được tiêm bắp với liều 3 mg hoặc 3,75 mg mỗi 4 tuần, hoặc 11,25 mg mỗi 3 tháng, thời gian điều trị tối đa 6 tháng và không lặp lại, bắt đầu trong 5 ngày đầu của chu kỳ kinh nguyệt.

Giảm kích thước u xơ tử cung: Triptorelin được tiêm bắp với liều 3 mg hoặc 3,75 mg mỗi 4 tuần, sử dụng ít nhất 3 tháng và không quá 6 tháng, không lặp lại liệu trình, khởi trị trong 5 ngày đầu của chu kỳ kinh nguyệt.

Trẻ em

Dậy thì sớm trung ương: Trẻ em trên 2 tuổi, dậy thì sớm trước 8 tuổi ở bé gái và trước 10 tuổi ở bé trai, được điều trị bằng tiêm bắp Triptorelin 22,5 mg mỗi 24 tuần. Việc điều trị được ngừng khi trẻ đạt đến độ tuổi dậy thì phù hợp.

Cách dùng

Thuốc được sử dụng bằng đường tiêm bắp, có thể tiêm vào hai bên mông hoặc vùng cơ đùi và cần thay đổi vị trí tiêm theo định kỳ để hạn chế phản ứng tại chỗ. Bột pha tiêm phải được hoàn nguyên ngay trước thời điểm sử dụng nhằm bảo đảm hiệu quả và độ ổn định của thuốc.

Trong giai đoạn khởi đầu điều trị (tuần đầu tiên), đa số người lớn dùng thuốc để điều trị ung thư tuyến tiền liệt có thể xuất hiện tăng thoáng qua nồng độ testosterone huyết thanh, từ đó làm triệu chứng bệnh tạm thời nặng hơn. Khoảng từ 10% bệnh nhân trở lên sử dụng dạng bào chế 11,25 mg ghi nhận bất thường các chỉ số xét nghiệm, bao gồm giảm hemoglobin và số lượng hồng cầu, tăng glucose máu, BUN, AST, ALT và phosphat kiềm. Tương tự, ở dạng bào chế 22,5 mg, ít nhất 10% người bệnh xuất hiện giảm hemoglobin, tăng glucose huyết và tăng AST. Ngoài ra, trong quá trình điều trị có thể gặp thêm một số phản ứng có hại khác như:

Thường gặp hoặc rất thường gặp

Một số tác dụng phụ thường gặp như:

• Tâm thần kinh: Mệt mỏi, trạng thái trầm buồn, hoa mắt, nhức đầu, cảm giác tê bì, rối loạn giấc ngủ, suy giảm chức năng tình dục, biến đổi cảm xúc.
• Tiêu hóa: Khó chịu đường tiêu hóa, buồn nôn.
• Hệ sinh sản và tuyến vú: Phì đại tuyến vú ở nam giới, rối loạn kinh nguyệt, rối loạn chức năng buồng trứng và vòi trứng, đau khi quan hệ tình dục, đau vùng chậu, khô âm đạo - âm hộ.
• Thận - tiết niệu: Tiểu tiện khó khăn.
• Tim mạch: Cơn nóng bừng, phù nề.
• Hệ miễn dịch: Phản ứng quá mẫn.
• Cơ - xương - khớp: Rối loạn khớp, đau cơ, đau lưng.
• Da và mô dưới da: Tăng tiết mồ hôi.
• Máu và hệ thống lympho: Xuất huyết.

Ít gặp

Những tác dụng phụ ít gặp hơn như:

• Tiêu hóa: Ăn uống bất thường, táo bón, tiêu chảy, khô miệng, nôn ói.
• Mắt: Rối loạn thị giác.
• Tai: Cảm giác ù tai.
• Tim mạch: Huyết khối, tăng huyết áp.
• Hệ sinh sản - tuyến vú: Đau vú, rối loạn chức năng tinh hoàn.
• Hô hấp: Cơn hen cấp, khó thở.
• Da và mô dưới da: Các phản ứng da, rụng tóc.
• Cơ - xương - khớp: Suy yếu cơ.
• Chuyển hóa: Bệnh gút.
• Khác: Ớn lạnh, lơ mơ, thay đổi thể trọng.

Hiếm gặp

Hiếm gặp hơn ở Triptorelin có các tác dụng phụ như:

• Mắt: Cảm giác bất thường tại mắt.
• Tâm thần kinh: Lú lẫn, suy giảm trí nhớ, choáng váng.
• Tiêu hóa: Chướng bụng, rối loạn vị giác.
• Hô hấp: Viêm mũi - họng, khó thở, triệu chứng dạng cúm.
• Cơ - xương - khớp: Cứng khớp, thoái hóa khớp, khó đứng hoặc vận động.
• Tim mạch: Đau ngực, hạ huyết áp.
• Chuyển hóa: Đái tháo đường.
• Toàn thân: Sốt.

Chưa xác định được tần suất

Phù mạch, lo âu, rối loạn xương, cảm giác khó chịu, kéo dài khoảng QT.

Lưu ý chung

Lưu ý chung khi sử dụng Triptorelin:

• Chỉ sử dụng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ, không tự ý thay đổi liều hoặc thời gian điều trị.
• Cần theo dõi chặt chẽ nồng độ hormone và tình trạng lâm sàng, đặc biệt trong giai đoạn đầu điều trị.
• Ở bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt, có thể xảy ra nặng lên tạm thời triệu chứng trong thời gian đầu dùng thuốc.
• Thận trọng ở người có nguy cơ loãng xương, nên đánh giá mật độ xương khi điều trị kéo dài.
• Theo dõi đường huyết và các chỉ số xét nghiệm ở bệnh nhân có yếu tố nguy cơ chuyển hóa.
• Thận trọng khi dùng đồng thời với các thuốc có nguy cơ kéo dài khoảng QT, cần giám sát điện tâm đồ khi cần thiết.
• Không sử dụng thuốc cho phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú.
• Báo ngay cho nhân viên y tế khi xuất hiện tác dụng không mong muốn bất thường trong quá trình điều trị.

Lưu ý với phụ nữ có thai

Không nên sử dụng thuốc trong giai đoạn mang thai, vì các chất chủ vận LHRH có thể làm tăng nguy cơ sảy thai hoặc gây dị tật cho thai nhi. Trước khi bắt đầu điều trị, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản cần được đánh giá kỹ lưỡng để loại trừ khả năng đang mang thai.

Lưu ý với phụ nữ cho con bú

Không khuyến cáo dùng thuốc cho phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ. Hiện chưa có dữ liệu xác định Triptorelin có bài tiết vào sữa mẹ hay không. Do nguy cơ xảy ra phản ứng có hại trên trẻ bú mẹ, cần ngừng cho trẻ bú trước và trong suốt thời gian điều trị bằng thuốc.

Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc

Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu đánh giá tác động của thuốc đối với khả năng lái xe và vận hành máy móc. Tuy vậy, các hoạt động này có thể bị ảnh hưởng nếu người bệnh xuất hiện chóng mặt, buồn ngủ hoặc rối loạn thị giác - những phản ứng bất lợi có thể gặp trong quá trình điều trị hoặc do tình trạng bệnh lý nền của người bệnh.

Quá liều và xử trí

Quá liều và độc tính

Hiện chưa ghi nhận trường hợp quá liều nào.

Cách xử lý khi quá liều

Khi xảy ra, việc xử trí chủ yếu là điều trị triệu chứng kết hợp các biện pháp hỗ trợ thích hợp.

Quên liều và xử trí

Trong trường hợp quên liều, cần tiêm bổ sung sớm nhất có thể ngay khi nhớ ra. Sau đó, tiếp tục duy trì lịch tiêm theo đúng khoảng thời gian đã được chỉ định. Không được tiêm gấp đôi liều để bù cho liều đã quên.

Nếu việc quên liều kéo dài hoặc không chắc chắn về thời điểm tiêm tiếp theo, cần thông báo cho bác sĩ hoặc nhân viên y tế để được hướng dẫn điều chỉnh lịch dùng thuốc phù hợp.