Ăn nhiều bất thường rồi tự gây nôn để tránh tăng cân, dấu hiệu của bệnh tâm thần?

Một buổi tối bắt đầu bằng cảm giác thôi thúc không thể cưỡng lại, dẫn đến việc nạp vào cơ thể một lượng thực phẩm khổng lồ trong thời gian ngắn. Ngay sau đó, khi cơn hưng phấn qua đi, sự hối hận và nỗi sợ tăng cân ập đến, khiến họ vội vã chạy vào phòng tắm để tự gây nôn với hy vọng xóa bỏ lượng calo vừa nạp vào.

Nhiều người trẻ hiện nay coi đây là một mẹo để giữ dáng hoặc một cách giải tỏa áp lực tâm lý nhất thời. Họ tin rằng chỉ cần loại bỏ thức ăn ra khỏi cơ thể kịp thời, sức khỏe và cân nặng sẽ vẫn nằm trong tầm kiểm soát.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Phạm Uyển Trinh, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: "Hành vi tự gây nôn lặp đi lặp lại không đơn thuần là thói quen ăn uống sai lệch mà có thể là tiếng chuông báo động của chứng ăn vô độ tâm thần (Bulimia Nervosa) - một rối loạn sức khỏe tâm thần phức tạp, cần sự can thiệp y khoa thay vì những nỗ lực tự điều chỉnh đơn độc."

Để hiểu vì sao hành động này lại nguy hiểm, cần nhìn nhận nó không phải như một công cụ quản lý cân nặng, mà là một chu kỳ bệnh lý tác động sâu sắc đến cả thể chất lẫn tinh thần.

Chứng ăn vô độ tâm thần (Bulimia Nervosa) là gì?

Trong y khoa, chứng ăn vô độ tâm thần (Bulimia Nervosa) được định nghĩa là một rối loạn ăn uống và sức khỏe tâm thần. Đặc trưng của hội chứng này là những đợt ăn uống vô độ, không kiềm chế, theo sau là các hành vi bù trừ như tự gây nôn, nhịn ăn hoặc sử dụng thuốc nhuận tràng nhằm ngăn chặn việc tăng cân.

Theo DSM-5-TR, các đợt ăn vô độ và hành vi bù trừ thường xảy ra trung bình ít nhất một lần mỗi tuần trong ba tháng; việc chẩn đoán cần do chuyên gia đánh giá đầy đủ, không chỉ dựa vào một biểu hiện riêng lẻ. Người mắc thường đi kèm với cảm giác tội lỗi, xấu hổ và nỗi sợ hãi bệnh lý về việc trở nên béo phì.

Bulimia Nervosa là một trong các rối loạn ăn uống được công nhận trong hệ thống phân loại chẩn đoán, bên cạnh Anorexia Nervosa, Binge-Eating Disorder và những rối loạn ăn uống khác. Điểm khác biệt là người mắc Bulimia Nervosa (chứng ăn vô độ kèm hành vi bù trừ) có thể có cân nặng trong giới hạn bình thường, cao hơn hoặc thấp hơn.

Trong khi đó, người mắc Anorexia Nervosa (chán ăn tâm thần) không phải lúc nào cũng biểu hiện suy kiệt rõ rệt qua ngoại hình. Cân nặng và vẻ ngoài không đủ để loại trừ rối loạn ăn uống; cần đánh giá thêm hành vi ăn uống, các triệu chứng và tiêu chuẩn chẩn đoán chuyên môn.

Vòng xoắn độc hại: Từ cơn ăn vô độ đến hành vi bù trừ

Hành vi tự gây nôn không xảy ra ngẫu nhiên mà nằm trong một chu kỳ tâm lý - sinh học chặt chẽ. Mọi chuyện thường bắt đầu bằng một cơn ăn vô độ (binge eating), nơi người bệnh nạp lượng thực phẩm lớn trong khi cảm thấy mất kiểm soát. Để phân biệt, việc ăn nhiều bình thường (như trong các bữa tiệc) không đi kèm với cảm giác mất kiểm soát hoặc nhu cầu phải thực hiện hành vi bù trừ sau đó.

Sau cơn ăn là giai đoạn khủng hoảng tâm lý. Những người này thường có sự biến dạng về hình ảnh cơ thể và ám ảnh nặng nề với cân nặng. Việc tự gây nôn lúc này đóng vai trò như một cơ chế bù trừ để giải tỏa áp lực tâm lý và nỗi sợ tăng cân. Tuy nhiên, sự giảm bớt căng thẳng này chỉ là tạm thời. Sau khi tự gây nôn, người bệnh lại cảm thấy hối hận, lo lắng và có thể tiếp tục ăn uống mất kiểm soát, khiến tình trạng này lặp đi lặp lại.

Tự gây nôn và những tổn thương trực tiếp cho hệ tiêu hóa

Khi một người tự gây nôn, họ không chỉ đẩy thức ăn ra ngoài mà còn đưa một lượng lớn acid dạ dày và pepsin (một loại enzyme tiêu hóa protein) ngược lên thực quản và họng. Dịch vị trào ngược do tự gây nôn có thể gây kích ứng và tổn thương niêm mạc thực quản, họng và thanh quản.

Mức độ tổn thương ở từng cơ quan có thể khác nhau, tùy thuộc vào tần suất tiếp xúc với acid, thời gian mắc và các yếu tố liên quan; không thể kết luận thanh quản luôn là nơi chịu tổn thương nặng nhất. Sự tiếp xúc lặp lại với dịch vị có độ pH thấp gây ra tình trạng viêm, xói mòn và tổn thương niêm mạc vùng họng và thanh quản.

Đối với thực quản, mặc dù một số nghiên cứu cho thấy tổn thương niêm mạc nghiêm trọng như loét hay xuất huyết do tự gây nôn là tương đối hiếm gặp và có giới hạn, nhưng nguy cơ viêm thực quản nhẹ vẫn tồn tại tùy thuộc vào tần suất hành vi.

Nguy cơ rối loạn điện giải và biến chứng hệ thống

Nguy hiểm lớn nhất của việc tự gây nôn không nằm ở những vết xước niêm mạc, mà ở sự mất cân bằng hóa học trong máu. Việc nôn mửa thường xuyên khiến cơ thể mất đi một lượng lớn nước và các khoáng chất thiết yếu, dẫn đến tình trạng rối loạn điện giải. Một trong những biến chứng nghiêm trọng nhất là hạ kali máu, có thể gây yếu cơ, rối loạn nhịp tim và ảnh hưởng đến chức năng thận. Tổn thương thận ở người mắc rối loạn ăn uống còn có thể liên quan đến mất nước và rối loạn điện giải kéo dài.

Ngoài ra, tác động của acid dạ dày còn hiện rõ trên khuôn mặt và răng miệng:

• Men răng bị xói mòn nhanh chóng do acid ăn mòn lớp bảo vệ của răng.
• Tuyến nước bọt (đặc biệt là tuyến mang tai) có thể bị phì đại, gây sưng nhẹ hai bên mặt nhưng không đau.
• Suy giảm chức năng tuyến nước bọt khiến miệng khô, làm mất đi khả năng bảo vệ tự nhiên của nước bọt, khiến răng càng dễ bị tổn thương hơn.

Khi nào bạn cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia?

Vì Bulimia Nervosa thường diễn ra trong bí mật, người bệnh thường cố gắng che giấu hành vi của mình. Tuy nhiên, có những dấu hiệu cảnh báo sớm mà người thân hoặc chính bản thân người đọc cần lưu ý để can thiệp kịp thời:

• Có xu hướng tập thể dục quá mức hoặc cưỡng chế để đốt cháy calo.
• Ám ảnh quá mức về thực phẩm, cách chế biến hoặc bắt đầu cắt bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm chính.
• Thay đổi cân nặng bất thường hoặc có những đợt ăn uống lớn bất thường trong thời gian ngắn.

Theo bác sĩ Phạm Uyển Trinh: "Việc nhận diện sớm các dấu hiệu này là chìa khóa để ngăn chặn bệnh tiến triển thành mạn tính. Nếu bạn hoặc người thân đang rơi vào chu kỳ ăn - nôn, đừng cố gắng tự giải quyết bằng ý chí, vì đây là một rối loạn tâm thần cần lộ trình điều trị chuyên khoa."

Hướng tiếp cận điều trị và phục hồi sức khỏe tâm thần

Điều trị chứng ăn vô độ tâm thần chủ yếu dựa vào liệu pháp tâm lý, kết hợp sử dụng thuốc trong một số trường hợp khi có chỉ định của bác sĩ. CBT-ED là phương pháp tâm lý trị liệu được khuyến nghị cho người trưởng thành mắc Bulimia Nervosa. Phác đồ điều trị cần được điều chỉnh theo độ tuổi, mức độ bệnh và tình trạng của từng người.

Bên cạnh đó, một số loại thuốc chống trầm cảm, điển hình là fluoxetine, đã được ghi nhận giúp giảm tần suất các cơn ăn vô độ, ngay cả đối với những người không có triệu chứng trầm cảm đi kèm. Thuốc có thể giúp cải thiện một số triệu chứng ở người phù hợp và thường được sử dụng kết hợp với các biện pháp điều trị khác theo chỉ định của bác sĩ.

Người bệnh có thể cần nhập viện nếu có tình trạng bất ổn y khoa nghiêm trọng, chẳng hạn nhịp tim chậm đáng kể, hoặc nguy cơ tự sát cao. Quyết định phụ thuộc vào đánh giá lâm sàng và mức độ an toàn của người bệnh.

Việc tự gây nôn không bao giờ là một phương pháp kiểm soát cân nặng an toàn. Đó là dấu hiệu cảnh báo về một cuộc khủng hoảng sức khỏe tâm thần và thể chất, đòi hỏi sự can thiệp chuyên nghiệp để thoát khỏi vòng xoắn độc hại.

Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp nếu có dấu hiệu rối loạn ăn uống.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.