Cẩm nang xử trí tiêu chảy nhanh tại nhà cho bản thân và gia đình

Khi bị tiêu chảy cấp, việc cần làm trước tiên là bù nước và điện giải bằng dung dịch ORS (Oral Rehydration Solution), tiếp tục ăn uống phù hợp và theo dõi dấu hiệu mất nước. Một số thuốc điều trị triệu chứng, chẳng hạn thuốc kháng tiết, có thể được bác sĩ hoặc dược sĩ cân nhắc trong trường hợp phù hợp để hỗ trợ giảm nhanh triệu chứng, nhưng không thay thế ORS. Không tự ý dùng kháng sinh hoặc phối hợp nhiều loại thuốc. Cần đi khám nếu có phân máu, sốt cao, đau bụng dữ dội, nôn liên tục, lừ đừ, tiểu rất ít hoặc không thể uống được.

Tiêu chảy cấp là gì?

Tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng hoặc phân nước từ 3 lần trở lên trong 24 giờ. Khi tình trạng này kéo dài dưới 14 ngày, thường được xếp vào nhóm tiêu chảy cấp ^[1,2].

Nhiễm trùng đường tiêu hóa là một trong những nguyên nhân thường gặp của tiêu chảy cấp. Các tác nhân gây bệnh có thể bao gồm virus, vi khuẩn và ký sinh trùng, thường lây truyền qua thức ăn, nước uống hoặc bàn tay bị nhiễm bẩn ^[1,2].

Phần lớn trường hợp tiêu chảy cấp không biến chứng có thể tự cải thiện với chăm sóc và bù dịch phù hợp. Tuy nhiên, tiêu chảy khiến cơ thể mất nước và các chất điện giải, có thể dẫn đến biến chứng nếu không được bù kịp thời. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người có bệnh lý hoặc yếu tố nguy cơ đặc biệt cần được theo dõi sát hơn khi bị tiêu chảy ^[1,2].

Cần làm gì khi bị tiêu chảy?

Khi bản thân hoặc người thân bị tiêu chảy, hãy thực hiện theo “check list” bên dưới:

Đánh giá dấu hiệu mất nước

Tiêu chảy làm cơ thể mất nước cùng các chất điện giải như natri, kali, clorid và bicarbonat. Cần chú ý các biểu hiện như khát nhiều, khô miệng, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, mắt trũng, mệt nhiều, chóng mặt; ở trẻ nhỏ có thể biểu hiện bú kém hoặc lừ đừ.

Nếu người bệnh khó đánh thức, không thể uống, nôn liên tục hoặc tiểu rất ít, không nên tiếp tục tự điều trị tại nhà mà cần được thăm khám với bác sĩ ^[1,2].

Bù nước và điện giải

Bù dịch đường uống là nền tảng trong xử trí tiêu chảy cấp. Dung dịch ORS (Oral Rehydration Solution) cung cấp nước, glucose và điện giải theo tỷ lệ phù hợp; glucose hỗ trợ hấp thu natri và nước tại ruột ^[1,2].

Cần pha ORS đúng lượng nước ghi trên bao bì. Không pha đặc hơn, loãng hơn hoặc tự thêm đường, muối hay thành phần khác.

Nên uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên và tiếp tục bổ sung dịch sau các lần đi ngoài. Nếu bị nôn, có thể tạm nghỉ ngắn rồi uống lại chậm và từng lượng nhỏ.

Nước lọc có thể uống thêm nhưng không thay thế ORS khi đã mất nhiều nước và điện giải. Nước ngọt, nước tăng lực, đồ uống thể thao hoặc nước trái cây quá ngọt không tương đương ORS và không nên dùng thay thế ORS khi cần bù nước và điện giải, đặc biệt ở trẻ em.

Dinh dưỡng phù hợp

Người bị tiêu chảy không nên nhịn ăn kéo dài để “cho ruột nghỉ”. Thay vào đó, nên tiếp tục ăn uống theo khả năng dung nạp, ưu tiên những món dễ ăn và có thể chia thành nhiều bữa nhỏ trong ngày. Nếu một số thực phẩm hoặc đồ uống khiến triệu chứng tiêu chảy, đầy bụng hoặc khó chịu nhiều hơn, nên tạm thời hạn chế, đặc biệt là rượu bia, thực phẩm sống, món nhiều dầu mỡ và đồ uống quá ngọt.

Với trẻ đang bú mẹ, tiếp tục cho trẻ bú mẹ như bình thường trong thời gian bị tiêu chảy, đồng thời chú ý bù nước và điện giải phù hợp ^[1,2].

Kết hợp thuốc kiểm soát triệu chứng tiêu chảy

Không phải mọi thuốc “cầm tiêu chảy” đều giống nhau. Các thuốc có cơ chế, chỉ định và độ an toàn khác nhau; đặc biệt, nhiều thuốc không phù hợp với trẻ em. Không nên tự lựa chọn thuốc chỉ dựa trên tên gọi “thuốc cầm tiêu chảy”.

Cần kiểm tra độ tuổi, cân nặng, chống chỉ định, tương tác thuốc và hướng dẫn sử dụng của từng sản phẩm.

Thuốc kháng tiết

Thuốc kháng tiết với thành phần hoạt chất là racecadotril, có thể được sử dụng để giảm nhanh triệu chứng tiêu chảy cấp cho trẻ em (> 3 tháng tuổi) và người trưởng thành. Thuốc khởi phát tác dụng nhanh sau 30 phút, làm giảm bài tiết nước và điện giải vào lòng ruột, từ đó giúp giảm lượng phân bài xuất và kiểm soát triệu chứng tiêu chảy ^[3]. Hãy nhớ rằng thuốc kháng tiết không thay thế ORS mà cần kết hợp điều trị để đảm bảo bù dịch và kiểm soát triệu chứng ^[3].

Thuốc hấp phụ

Một số thuốc hấp phụ có nguồn gốc từ đất sét tự nhiên, chẳng hạn diosmectite. Các thuốc này có thể làm giảm hoặc làm chậm hấp thu của một số thuốc uống khác, do đó cần lưu ý khoảng cách sử dụng theo hướng dẫn sản phẩm ^[5].

Một số sản phẩm chứa đất sét có nguy cơ chứa lượng chì nhỏ. Cơ quan quản lý dược tại một số quốc gia đã hạn chế sử dụng một số sản phẩm chứa đất sét ở trẻ dưới 2 tuổi vì lý do an toàn ^[4].

Thuốc hấp phụ cũng có thể gây táo bón. Không nên tự ý sử dụng cho trẻ nhỏ nếu chưa kiểm tra kỹ độ tuổi được phép dùng và hướng dẫn của sản phẩm.

Thuốc giảm nhu động ruột

Các thuốc giảm nhu động ruột, ví dụ loperamide, làm chậm sự di chuyển của các chất trong ruột, nhờ đó có thể giảm số lần đi ngoài. Tuy nhiên, thuốc có thể gây táo bón, đầy bụng hoặc khó chịu. Không nên tự ý sử dụng khi có sốt hoặc phân có máu, đặc biệt khi nghi ngờ tiêu chảy do nhiễm khuẩn xâm lấn.

Nhóm thuốc này không được khuyến cáo cho trẻ em dưới 12 tuổi. Ở người lớn bị tiêu chảy nước cấp, thuốc có thể được cân nhắc trong một số trường hợp sau khi đã đánh giá tình trạng mất nước; tránh sử dụng khi có sốt hoặc tiêu chảy viêm hoặc phân máu ^[6].

Kháng sinh

Kháng sinh không phải thuốc điều trị thường quy cho mọi trường hợp tiêu chảy cấp. Nhiều đợt tiêu chảy do virus hoặc có thể tự giới hạn và không cần dùng kháng sinh. Tự dùng kháng sinh có thể gây tác dụng không mong muốn, ảnh hưởng hệ vi sinh đường ruột và góp phần làm gia tăng kháng kháng sinh.

Kháng sinh chỉ nên được bác sĩ cân nhắc khi có bằng chứng hoặc nghi ngờ phù hợp về nhiễm khuẩn cần điều trị. Trong phần lớn trường hợp tiêu chảy nước cấp không có yếu tố nguy cơ đặc biệt, điều trị kháng sinh theo kinh nghiệm không được khuyến cáo ^[1,6].

Men vi sinh

Men vi sinh (Probiotic) chứa các vi sinh vật sống nhằm hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột. Hiệu quả phụ thuộc vào từng chủng, liều dùng, chất lượng sản phẩm và nhóm người bệnh.

Một số chủng probiotic có thể giúp rút ngắn thời gian hoặc giảm mức độ tiêu chảy cấp ở một số trẻ, nhưng bằng chứng không đồng nhất giữa các chủng và quần thể nghiên cứu ^[7]. Các nghiên cứu cho thấy men vi sinh - cần 2 ngày để thể hiện rõ tác dụng trong điều trị tiêu chảy cấp ở trẻ ^[7]. Vì vậy, trong bối cảnh cần “cắt cơn” tiêu chảy cấp ngay thì có thể cân nhắc kết hợp thêm thuốc giúp giảm triệu chứng - ví dụ thuốc giảm tiết.

Các thuốc điều trị triệu chứng, nếu cần, chỉ có vai trò hỗ trợ và không thay thế ORS.

Theo dõi các dấu hiệu “báo động đỏ” để đi khám ngay

Theo dõi và đi khám ngay khi tiêu chảy diễn tiến nặng hơn hoặc có các triệu chứng sau [8,9]:

• Không thể uống dung dịch bù nước và điện giải hoặc nôn liên tục.
• Khát dữ dội, tiểu rất ít hoặc không tiểu.
• Lừ đừ, khó đánh thức, chóng mặt nhiều hoặc kiệt sức.
• Sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc bụng chướng bất thường.
• Phân có máu hoặc phân đen.
• Tiêu chảy kéo dài hoặc ngày càng nặng.
• Người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao như trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch hoặc người có bệnh nền nghiêm trọng, đặc biệt khi kèm tiêu chảy nhiều hoặc dấu hiệu mất nước.

Khi có dấu hiệu mất nước nặng hoặc sốc, người bệnh có thể cần được bù dịch qua đường tĩnh mạch tại cơ sở y tế ^[1,2].

Tiêu chảy cấp thường có thể cải thiện nếu được bù nước, điện giải và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, khi xuất hiện dấu hiệu mất nước hoặc các triệu chứng bất thường, người bệnh nên đi khám sớm để được đánh giá và xử trí phù hợp.

Bài viết mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc kê đơn của bác sĩ. Bài viết được sự đồng hành của Abbott Việt Nam và sự bảo trợ nội dung y khoa từ trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch (VN-26-5645).

Tài liệu tham khảo:

1. World Health Organization. Diarrhoea: Overview, symptoms and treatment.

2. World Health Organization. Diarrhoeal disease. WHO Fact Sheet.

3. Thông tin kê toa sản phẩm Racecadotril.

4. Trung tâm Cảnh giác dược quốc gia.

5. Thông tin kê toa sản phẩm Diosmectite.

6. Thông tin kê toa sản phẩm Loperamide.

7. Szajewska H et al. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2023;76(2):232-247.

8. National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases. Symptoms & Causes of Diarrhea: When should I seek a doctor’s help? National Institutes of Health.

9. Mayo Clinic. Diarrhea: Symptoms and causes. When to see a doctor.