Trẻ bị tiêu chảy cấp: Mẹ phải làm gì để bé nhanh khỏi?

Tiêu chảy cấp có thể khởi phát nhanh, diễn biến đa dạng và dễ bị bỏ qua ở giai đoạn đầu. Vì vậy, việc trang bị kiến thức cơ bản về dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân và cách chăm sóc đúng là rất cần thiết để bảo vệ sức khỏe cho trẻ.

Dịch tễ tiêu chảy cấp

Tiêu chảy cấp là tình trạng trẻ đi ngoài phân lỏng hoặc tóe nước trên 3 lần/ngày, khởi phát đột ngột và kéo dài dưới 14 ngày. Đây là bệnh lý phổ biến, đứng thứ hai về tỷ lệ mắc và tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi, chỉ sau nhiễm trùng đường hô hấp. Trên thế giới, ước tính mỗi năm có khoảng 1,7 tỷ ca tiêu chảy trẻ em, hơn 1.300 trẻ tử vong mỗi ngày do tiêu chảy và khoảng 525.000 trẻ em dưới 5 tuổi tử vong mỗi năm vì tiêu chảy.

Dấu hiệu nhận biết một trẻ bị tiêu chảy cấp

Các triệu chứng tiêu hóa thường là những dấu hiệu đầu tiên xuất hiện khi khởi phát tiêu chảy. Trẻ đi ngoài phân lỏng, nhiều nước, có thể có nhầy, mùi chua, nhiều lần trong ngày, có thể lên tới 10 - 15 lần/ngày. Trường hợp tiêu chảy do căn nguyên vi khuẩn, trẻ có thể đi ngoài phân lỏng lẫn nhầy, máu. Trẻ thường kèm theo triệu chứng nôn, nhất là tiêu chảy do căn nguyên virus hay ngộ độc thức ăn do tụ cầu. Khi đó, nôn thường xuất hiện trước hoặc cùng với tiêu chảy và kéo dài trong khoảng 1 - 3 ngày. Trẻ thường có biểu hiện biếng ăn trước khi bị tiêu chảy hoặc khi trẻ đã bị tiêu chảy vài ngày.

Trẻ có các biểu hiện mất nước khi tiêu chảy nhiều lần trong ngày: Khát nước, quấy khóc nhiều hơn bình thường, đi tiểu ít hơn, khóc ít nước mắt, mắt hoặc thóp trũng. Cân nặng của trẻ thường giảm khi bị tiêu chảy do tình trạng mất nước và biếng ăn, nôn trớ.

Trường hợp tiêu chảy do căn nguyên nhiễm khuẩn hoặc tiêu chảy là triệu chứng đi kèm của các bệnh nhiễm khuẩn, trẻ thường có biểu hiện sốt, mệt mỏi, kém ăn và kém chơi hơn bình thường.

Nếu không được bù nước và điện giải trẻ có thể có các biến chứng của tiêu chảy như thở mạnh, sâu, môi đỏ khi rối loạn thăng bằng toan kiềm hay li bì, co giật hôn mê, chướng bụng, giảm trương lực cơ toàn thân khi rối loạn điện giải.

Căn nguyên gây bệnh

Virus là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy cấp ở trẻ em trong đó Rotavirus là virus thường gặp nhất gây tiêu chảy, chiếm 50% các căn nguyên tiêu chảy cấp ở trẻ em dưới 5 tuổi. Ngoài ra còn có thể gặp các căn nguyên virus khác như Norovirus, Coronavirus, Enterovirus hay các type Adenovirus đường ruột.

Vi khuẩn là nhóm nguyên nhân gây tiêu chảy cấp thường gặp thứ 2 sau tác nhân virus. Phổ biến nhất là tiêu chảy do các chủng E. coli, Campylobacter jejuni, Shigella và Salmonella không gây thương hàn.

Một số trẻ có thể bị tiêu chảy do ký sinh trùng như amip, nấm.

Một chế độ ăn không thích hợp như ăn quá nhiều, ăn các thức ăn khó tiêu hóa hay đột ngột thay đổi chế độ ăn, thay đổi chế độ ăn cho trẻ trong độ tuổi ăn dặm có thể là căn nguyên gây tiêu chảy.

Tại sao cha mẹ không được chủ quan khi trẻ bị tiêu chảy cấp?

Tiêu chảy là căn nguyên hàng đầu gây mất nước, rối loạn các chất điện giải của cơ thể và suy dinh dưỡng, làm gia tăng nguy cơ mắc các bệnh lý nhiễm khuẩn, làm nặng thêm tình trạng bệnh nền của trẻ nếu có, dẫn đến tử vong.

Cha mẹ cần lưu ý gì trong điều trị tiêu chảy cấp cho trẻ?

Các biện pháp điều trị rất cần thiết, không thể thiếu được khi xử trí trẻ bị tiêu chảy là bù nước và điện giải, chế độ dinh dưỡng phù hợp, bổ sung kẽm và dùng thuốc hỗ trợ giảm triệu chứng phù hợp.

Bù nước và điện giải

Dung dịch oresol là lựa chọn hàng đầu, pha đúng hướng dẫn.

Liều lượng:

• Trẻ < 2 tuổi: 50 - 100ml sau mỗi lần đi ngoài.
• Trẻ ≥ 2 tuổi: 100 - 200ml sau mỗi lần đi ngoài.

Nếu mất nước nặng: Cần truyền dịch tại cơ sở y tế.

Dinh dưỡng hợp lý

Tiếp tục cho trẻ bú mẹ nhiều lần hơn.

Trẻ ăn dặm: Cho ăn thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhỏ nhiều bữa.

Thực phẩm nên dùng: Gạo, khoai tây, thịt nạc, thịt gà, sữa chua, rau xanh, cà rốt, bí đỏ, chuối, táo.

Tránh: Đồ ngọt, nhiều dầu mỡ, nước ngọt công nghiệp, thực phẩm nhiều xơ khó tiêu.

Nhóm thuốc hỗ trợ điều trị

Ngoài oresol và kẽm, một số nhóm thuốc có thể được bác sĩ chỉ định kết hợp để giảm nhanh triệu chứng:

Thuốc giảm tiết nước (Racecadotril):

• Cơ chế tác dụng: Khi trẻ bị tiêu chảy, tình trạng tăng tiết nước và điện giải trong lòng ruột thường xảy ra. Racecadotril có tác dụng kháng tiết, giúp giảm mất nước và điện giải.
• Ưu điểm: Không ảnh hưởng đến nhu động ruột, không gây táo bón hay đầy bụng. Thuốc khởi phát tác động nhanh sau 30 phút, giúp trẻ hồi phục nhanh trong 1 ngày. Dùng được cho trẻ trên 3 tháng tuổi.
• Cách sử dụng: Khuyến cáo dùng ngay khi trẻ bắt đầu tiêu chảy, không quá 7 ngày, đặc biệt trong các trường hợp tiêu chảy phân nước.

Thuốc hấp phụ (smectite, than hoạt):

• Cơ chế tác dụng: Khi tiêu chảy, lớp chất nhày và niêm mạc ruột bị tổn thương, ảnh hưởng đến quá trình hấp thu và bảo vệ ruột. Diosmectite tương tác với chất nhày, giúp tăng độ bền và giảm tổn thương niêm mạc.
• Lưu ý: Do nguy cơ nhiễm kim loại nặng, thuốc được khuyến cáo không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi.

Men vi sinh (probiotics):

• Cơ chế tác dụng: Probiotics giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, cạnh tranh dinh dưỡng với vi khuẩn gây bệnh, sản xuất yếu tố kháng khuẩn và tăng cường miễn dịch tại chỗ.
• Hiệu quả: Hỗ trợ điều trị tiêu chảy, thường phát huy tác dụng sau khoảng 2 ngày.

Lưu ý quan trọng

Không tự ý mua thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ, vì có thể gây biến chứng nguy hiểm.

Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại thuốc nào.

Theo dõi sát tình trạng mất nước, cân nặng và số lần đi ngoài của trẻ.

Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu có dấu hiệu nặng: Tiêu chảy ra máu, nôn liên tục, li bì, co giật, mất nước nặng.

Tiêu chảy cấp ở trẻ em là bệnh lý phổ biến nhưng tiềm ẩn nhiều nguy hiểm. Cha mẹ cần nhận biết sớm dấu hiệu, bù nước và điện giải kịp thời, duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, bổ sung kẽm và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ. Việc kết hợp đúng nhóm thuốc hỗ trợ sẽ giúp trẻ nhanh hồi phục, hạn chế biến chứng và tái phát.