Bệnh viêm ruột tái phát liên tục, tiềm ẩn nhiều rủi ro nguy hiểm

Bệnh viêm ruột có thể kéo dài và tái phát liên tục

Bệnh viêm ruột (IBD – Inflammatory Bowel Disease) là nhóm bệnh lý viêm mạn tính tại đường tiêu hóa, bao gồm hai thể chính là bệnh Crohn và viêm đại tràng thể loét. Điểm đặc trưng của IBD là tiến triển theo từng đợt, xen kẽ giữa giai đoạn bùng phát và thuyên giảm, buộc người bệnh phải xác định tâm lý gắn bó với các phác đồ kiểm soát lâu dài.

Không còn là bệnh hiếm gặp, viêm ruột đang có xu hướng gia tăng trên toàn cầu. Ước tính mới nhất 2025 trên tạp chí Nature Reviews Gastroenterology & Hepatology, gánh nặng toàn cầu của bệnh viêm ruột tiếp tục leo thang, tại các quốc gia công nghiệp hóa, ước tính sẽ có hơn 1% dân số phải chung sống với căn bệnh này trong thập kỷ tới.

Theo MSD Manuals, bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng thường khởi phát trước 30 tuổi, đặc biệt phổ biến trong nhóm từ 14 đến 24 tuổi. Ngoài ra, bệnh cũng có thể xuất hiện thêm một đỉnh mắc thứ hai nhẹ hơn, khoảng từ 50 đến 70 tuổi.

Tuy nhiên, đối với người lớn tuổi, các triệu chứng cần được bác sĩ tầm soát kỹ lưỡng để phân biệt với các bệnh lý khác như viêm đại tràng do thiếu máu cục bộ.

Triệu chứng điển hình của bệnh viêm ruột thường bao gồm tiêu chảy kéo dài, đau bụng (từ âm ỉ đến dữ dội), đi kèm với tình trạng mệt mỏi kiệt sức và sụt cân không chủ đích. Những biểu hiện này không chỉ gây tổn hại về mặt thể chất mà còn ảnh hưởng nặng nề đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống nếu không được can thiệp đúng cách.

Phân biệt 2 thể bệnh trong viêm ruột

Mặc dù đều thuộc nhóm bệnh viêm ruột (IBD), nhưng bệnh Crohn và viêm đại tràng thể loét có nhiều điểm khác biệt quan trọng về vị trí tổn thương và đặc điểm bệnh lý.

Từ bảng so sánh trên có thể thấy, mặc dù cùng thuộc nhóm bệnh viêm ruột (IBD), nhưng bệnh Crohn và viêm đại tràng thể loét có nhiều khác biệt rõ rệt về vị trí tổn thương, đặc điểm viêm và biến chứng. Việc phân biệt chính xác hai thể bệnh này không chỉ giúp chẩn đoán đúng mà còn đóng vai trò quan trọng trong lựa chọn phương pháp điều trị và theo dõi lâu dài, từ đó giúp kiểm soát bệnh hiệu quả và hạn chế nguy cơ biến chứng.

Hiện nay, nguyên nhân chính xác gây bệnh vẫn chưa được xác định rõ. Tuy nhiên, bệnh được cho là liên quan đến sự rối loạn của hệ miễn dịch, bộ gen, hệ vi sinh vật và môi trường sống. Rối loạn miễn dịch xảy ra khi các tế bào miễn dịch mất đi khả năng dung nạp, quay sang tấn công nhầm vào hệ vi khuẩn có lợi và mô khỏe mạnh trong niêm mạc ruột. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò quan trọng. Các phân tích bộ gen diện rộng (GWAS) gần đây nhất đã xác định được hơn 240 vùng gen (locus) có liên quan mật thiết đến nguy cơ mắc bệnh viêm ruột.

Bên cạnh đó, một số yếu tố trong lối sống có thể làm bùng phát triệu chứng như lạm dụng thuốc kháng sinh từ nhỏ, lạm dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAID), hút thuốc lá và căng thẳng kéo dài.  Ngoài ra, sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột cũng được cho là góp phần thúc đẩy tình trạng viêm.

Mặc dù trước đây cho rằng thức ăn chỉ là yếu tố kích hoạt triệu chứng, nhưng các nghiên cứu đã chỉ ra việc tiêu thụ thường xuyên thực phẩm siêu chế biến (Ultra-Processed Foods - UPF), chất nhũ hóa nhân tạo và vi nhựa thực sự làm tăng nguy cơ khởi phát bệnh viêm ruột bằng cách phá hủy hàng rào bảo vệ niêm mạc ruột. Một số loại như rượu bia, đồ uống có gas, caffeine hoặc thức ăn nhiều dầu mỡ có thể khiến triệu chứng trở nên nghiêm trọng hơn ở một số người.

Bệnh viêm ruột có nguy hiểm không?

Bệnh viêm ruột không chỉ gây khó chịu trong sinh hoạt mà còn tiềm ẩn nhiều biến chứng nghiêm trọng nếu không được kiểm soát tốt. Một số biến chứng nguy hiểm có thể xảy ra:

• Ung thư đại tràng: Nguy cơ tăng cao ở người mắc bệnh (đặc biệt là viêm đại tràng) kéo dài trên 8 - 10 năm.
• Thủng ruột: Tình trạng viêm xuyên thành (thường gặp ở bệnh Crohn) có thể làm bục thành ruột, rò rỉ dịch tiêu hóa vào ổ bụng, gây viêm phúc mạc.
• Giãn đại tràng nhiễm độc: Biến chứng đe dọa tính mạng chủ yếu gặp ở bệnh nhân viêm đại tràng thể loét đợt cấp bùng phát nặng. Ruột già mất trương lực, giãn to đột ngột, biểu hiện bằng tiêu chảy ra máu ồ ạt, sốt cao và đau bụng dữ dội.
• Hẹp ruột: Các đợt viêm lặp lại tạo thành mô sẹo xơ cứng, làm chít hẹp lòng ruột, gây tắc ruột, khiến việc tiêu hóa thức ăn và đi đại tiện trở nên vô cùng khó khăn.
• Rò hậu môn: Rất đặc trưng ở bệnh Crohn. Đây là những "đường hầm" bất thường nối giữa các đoạn ruột với nhau, hoặc nối ruột với da, bàng quang, âm đạo (rò hậu môn là dạng phổ biến nhất), gây đau đớn, chảy mủ và nhiễm trùng dai dẳng.

Theo Crohn's & Colitis Foundation, diễn tiến bệnh cũng cho thấy mức độ ảnh hưởng không hề nhỏ. Có tới khoảng 50% người bệnh Crohn phát triển biến chứng trong vòng 20 năm kể từ khi chẩn đoán, trong khi 90% bệnh nhân viêm đại tràng thể loét có ít nhất một lần tái phát trong 25 năm. Tuy nhiên, với sự ra đời của các liệu pháp sinh học thế hệ mới, tỷ lệ bệnh nhân phải phẫu thuật cắt ruột đang có xu hướng giảm đáng kể trong những năm gần đây.

Không chỉ ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa, khoảng 25 - 40% người bệnh viêm ruột còn có thể gặp các vấn đề ở những cơ quan khác như viêm khớp, loãng xương (do giảm hấp thu hoặc do sử dụng thuốc corticoid), đau và đỏ mắt (viêm màng bồ đào), nổi ban đỏ hoặc loét da, viêm xơ đường mật tiên phát (đặc biệt ở người bệnh viêm đại tràng), cùng với thiếu máu và suy dinh dưỡng do chảy máu mạn tính và khả năng hấp thu kém của ruột.

Những câu hỏi thường gặp về bệnh viêm ruột

Chính vì bệnh có diễn tiến phức tạp và dễ tái phát, người bệnh và người nhà thường có nhiều băn khoăn trong quá trình điều trị và chăm sóc.

Bệnh viêm ruột có chữa khỏi hoàn toàn không?

Hiện nay, bệnh viêm ruột chưa thể chữa khỏi hoàn toàn. Tuy nhiên, người bệnh có thể kiểm soát tốt triệu chứng và duy trì giai đoạn thuyên giảm lâu dài nếu tuân thủ điều trị và điều chỉnh lối sống phù hợp.

Bệnh viêm ruột có lây không?

Viêm ruột không phải là bệnh truyền nhiễm nên không lây từ người sang người qua tiếp xúc, ăn uống hay sinh hoạt chung.

Người bị viêm ruột nên ăn gì và kiêng gì?

Người bệnh nên tránh các thực phẩm siêu chế biến (như xúc xích, thịt nguội, đồ hộp), các thực phẩm chứa nhiều chất nhũ hóa, đường tinh luyện và chất béo bão hòa (trans-fat).

Nên ưu tiên chế độ ăn Địa Trung Hải (giàu Omega-3 từ cá và dầu ô liu) hoặc chế độ ăn loại trừ dành cho bệnh Crohn (CDED), dưới sự hướng dẫn của chuyên gia dinh dưỡng, nhằm giúp duy trì giai đoạn lui bệnh.

Trong các đợt bệnh cấp, nên ưu tiên thức ăn mềm, chia nhỏ bữa, đồng thời hạn chế chất xơ không hòa tan như vỏ trái cây, các loại hạt cứng, và các thực phẩm dễ sinh hơi như nhóm FODMAPs để giúp hệ tiêu hóa được nghỉ ngơi.

Như vậy, bệnh viêm ruột  là tình trạng mạn tính có xu hướng kéo dài và dễ tái phát, đòi hỏi người bệnh cần theo dõi và kiểm soát lâu dài. Việc hiểu rõ đặc điểm, nguyên nhân và dấu hiệu của bệnh sẽ giúp phát hiện sớm, điều trị kịp thời và hạn chế nguy cơ biến chứng, từ đó cải thiện chất lượng cuộc sống.