Chiếu đèn vàng da trong bao lâu thì hiệu quả?

Trong phòng chăm sóc sơ sinh, hình ảnh một đứa trẻ nằm yên bình dưới ánh đèn xanh dịu mắt thường khiến nhiều cha mẹ không khỏi lo lắng. Có một niềm tin phổ biến rằng chỉ cần nhìn thấy làn da con dần bớt vàng, nhợt nhạt đi là dấu hiệu bệnh đã khỏi và bé có thể sớm được xuất viện trở về nhà.

Tuy nhiên, màu sắc của da đôi khi là một "cú lừa" về mặt cảm quan. Việc da trông có vẻ sáng hơn không đồng nghĩa với việc nồng độ bilirubin trong máu đã giảm xuống mức an toàn. Nhiều trường hợp trẻ trông đã hết vàng da nhưng chỉ số xét nghiệm vẫn ở mức nguy hiểm, hoặc ngược lại, da vẫn còn vàng nhẹ nhưng nồng độ bilirubin đã giảm sâu.

Theo bác sĩ Nguyễn Đức Hậu - thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, màu da chỉ là dấu hiệu gợi ý chứ không phải căn cứ để quyết định ngừng điều trị; chỉ có chỉ số bilirubin huyết thanh mới là thước đo chính xác để đánh giá hiệu quả chiếu đèn.

Để hiểu rõ hơn về việc chiếu đèn vàng da trong bao lâu thì hiệu quả và những điều cha mẹ cần phối hợp, chúng ta cần nhìn vào cơ chế vận hành của phương pháp này.

Chiếu đèn vàng da trong bao lâu?

Chiếu đèn là phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho tình trạng tăng bilirubin gián tiếp huyết thanh ở trẻ sơ sinh. Về cơ chế, ánh sáng chiếu vào da sẽ khiến bilirubin - một chất vốn tan trong dầu và khó đào thải - biến đổi cấu trúc thành các đồng phân tan trong nước hơn. Khi đã tan trong nước, bilirubin dễ dàng được cơ thể đào thải ra ngoài qua mật và nước tiểu mà không cần qua gan xử lý phức tạp.

Về thời gian, không có một con số cố định cho mọi đứa trẻ vì điều này phụ thuộc vào nồng độ bilirubin ban đầu, tuổi thai và nguyên nhân gây vàng da. Một nghiên cứu ghi nhận trung vị thời gian chiếu đèn là 12 giờ ở nhóm liên tục và 4 giờ ở nhóm ngắt quãng. Tuy nhiên, đây là kết quả theo phác đồ nghiên cứu, không phải thời gian điều trị áp dụng chung cho mọi trẻ.

Trong suốt quá trình này, nhân viên y tế sẽ theo dõi nồng độ bilirubin thường xuyên, cần định lượng bilirubin toàn phần trong huyết thanh (TSB) theo chỉ định của bác sĩ để đánh giá đáp ứng điều trị và điều chỉnh phương pháp chiếu đèn phù hợp, thời gian và tần suất phụ thuộc vào ngày tuổi và mức độ trình kịp thời. Theo hướng dẫn chuyên môn, có thể ngừng chiếu đèn khi bilirubin huyết thanh giảm xuống thấp hơn ngưỡng chiếu đèn ít nhất 50 µmol/L (khoảng 2,9 mg/dL), tùy đánh giá của bác sĩ.

Vì sao chưa thể ngừng dù da bớt vàng?

Một sai lầm thường gặp là cha mẹ dựa vào quan sát bằng mắt thường để đánh giá mức độ hồi phục của con. Thực tế, việc đánh giá vàng da bằng mắt - dù là bởi người nhà hay thậm chí theo phương pháp Kramer của nhân viên y tế - thường có độ nhạy cao nhưng độ chính xác hạn chế và không thể thay thế xét nghiệm bilirubin. Màu da có thể thay đổi do cường độ ánh sáng xung quanh hoặc sắc tố da tự nhiên, khiến việc nhìn bằng mắt không thể phản ánh chính xác nồng độ bilirubin trong máu.

Nếu ngừng chiếu đèn quá sớm chỉ vì da trông "sạch" hơn, trẻ có nguy cơ đối mặt với những biến chứng nghiêm trọng. Khi nồng độ bilirubin quá cao và không được kiểm soát, chất này có thể thấm vào não gây ra bệnh não cấp do bilirubin (kernicterus), dẫn đến tổn thương não vĩnh viễn, tử vong sớm hoặc để lại các di chứng thần kinh nặng nề.

Cha mẹ có thể chăm và cho trẻ bú thế nào?

Quá trình chiếu đèn đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ từ cha mẹ, đặc biệt là trong vấn đề dinh dưỡng. Chiếu đèn có thể làm tăng mất nước ở trẻ sơ sinh, cần theo dõi tình trạng mất nước và cân nặng trong quá trình điều trị. Vì vậy, việc duy trì cho trẻ bú mẹ đủ và thường xuyên là cực kỳ quan trọng. Sữa mẹ không chỉ cung cấp năng lượng mà còn giúp trẻ đi tiêu nhiều hơn, từ đó hỗ trợ đào thải bilirubin ra ngoài nhanh hơn.

Bên cạnh dinh dưỡng, an toàn cho trẻ là ưu tiên hàng đầu:

• Bảo vệ mắt: Trẻ phải được đeo miếng che mắt chuyên dụng.
• Giữ ấm và theo dõi da: Nhân viên y tế sẽ theo dõi nhiệt độ cơ thể và tình trạng da của trẻ, vì chiếu đèn có thể gây ra một số tác dụng phụ như phát ban, tiêu chảy hoặc tăng thân nhiệt.

Theo bác sĩ Nguyễn Đức Hậu, cha mẹ không nên tự ý đưa trẻ ra phơi nắng để thay thế chiếu đèn hay tự ý dừng liệu trình, mà cần tuân thủ tuyệt đối chỉ định của bác sĩ dựa trên kết quả xét nghiệm.

Sau ngừng chiếu đèn có cần kiểm tra lại không?

Câu trả lời là có. Một hiện tượng y khoa cần lưu ý là hiệu ứng rebound (bilirubin tăng ngược trở lại) sau khi ngừng chiếu đèn. Điều này xảy ra khi nồng độ bilirubin trong máu giảm xuống dưới ngưỡng điều trị, nhưng sau khi tắt đèn, chỉ số này lại tăng vọt lên.

Tỷ lệ xảy ra hiện tượng này dao động tùy đối tượng. Một nghiên cứu ghi nhận khoảng 11% trẻ sơ sinh bị tan máu có biểu hiện rebound, trong khi một nghiên cứu khác cho thấy tỷ lệ này là 7,3% trong 232 trẻ được kiểm tra lại sau chiếu đèn. Các yếu tố nguy cơ làm tăng khả năng tái phát bao gồm:

• Trẻ sinh ra khi tuổi thai dưới 35 tuần;
• Cân nặng lúc sinh dưới 2.000g;
• Vàng da khởi phát sớm (trước 60 giờ tuổi).

Vì lý do này, bác sĩ thường yêu cầu kiểm tra lại nồng độ bilirubin sau 12 - 24 giờ (hoặc theo mốc thời gian cụ thể) kể từ khi ngừng chiếu đèn để đảm bảo trẻ thực sự an toàn trước khi xuất viện.

Biểu hiện nào cần báo nhân viên y tế?

Trong khi chăm sóc trẻ chiếu đèn, cha mẹ cần đặc biệt cảnh giác với những dấu hiệu cho thấy trẻ không đáp ứng điều trị hoặc có biến chứng. Hãy thông báo ngay cho điều dưỡng hoặc bác sĩ nếu thấy:

• Trẻ li bì, khó đánh thức, bú kém hoặc bỏ bú.
• Tiếng khóc bất thường (thanh cao hoặc yếu ớt).
• Trẻ có biểu hiện gồng người, co cứng cơ hoặc tư thế bất thường.
• Da xuất hiện các nốt phát ban diện rộng hoặc trẻ có dấu hiệu sốt từ 38°C trở lên hoặc hạ thân nhiệt dưới 36°C.

Đây có thể là những dấu hiệu cảnh báo của tình trạng tăng bilirubin nặng gây độc cho hệ thần kinh hoặc các tác dụng phụ cần can thiệp y tế kịp thời.

Thời gian chiếu đèn vàng da không có một con số cố định cho mọi trẻ, mà được quyết định dựa trên chỉ số bilirubin thực tế và sự đáp ứng lâm sàng dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ nhi khoa. Sự kiên nhẫn phối hợp của cha mẹ trong việc cho con bú và tuân thủ lịch kiểm tra sẽ giúp bé sớm hồi phục và an toàn xuất viện.

Cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ nhi khoa về chỉ số bilirubin hiện tại của bé, mức độ cải thiện tình trạng vàng da và thời điểm tái khám phù hợp sau khi ngừng chiếu đèn.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.