Khi nào stress cần được đánh giá sức khỏe tâm thần?

Một người trẻ vẫn duy trì thói quen thức dậy lúc 5 giờ sáng, đọc sách, tập gym và làm việc cường độ cao để không bị tụt hậu so với những hình ảnh thành công rực rỡ trên mạng xã hội. Với họ, cảm giác căng thẳng, lo âu hay vài đêm mất ngủ được xem là cái giá tất yếu, thậm chí là động lực để bứt phá trong sự nghiệp.

Tuy nhiên, ranh giới giữa sự nỗ lực có kiểm soát và trạng thái kiệt sức về tâm thần thường rất mong manh. Khi những nỗ lực tự điều chỉnh không còn mang lại hiệu quả, sự căng thẳng không còn là chất xúc tác mà trở thành rào cản, khiến chất lượng cuộc sống sụt giảm âm thầm.

Theo bác sĩ Nguyễn Đức Hậu, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, "Nhiều người nhầm lẫn giữa áp lực công việc thông thường với những dấu hiệu bệnh lý tâm thần, dẫn đến việc bỏ qua thời điểm vàng để can thiệp, khiến tình trạng lo âu hoặc trầm cảm trở nên trầm trọng hơn."

Vậy khi nào stress cần được đánh giá sức khỏe tâm thần?

Dấu hiệu stress kéo dài ảnh hưởng đến sức khỏe và giấc ngủ

Khi stress không còn là trạng thái nhất thời mà trở thành mạn tính, cơ thể sẽ phát ra những tín hiệu cảnh báo thông qua hệ thống sinh học. Một trong những biểu hiện rõ rệt nhất là sự rối loạn giấc ngủ.

Stress mạn tính có thể ảnh hưởng đến nhịp sinh học (circadian rhythm) và làm gia tăng nguy cơ rối loạn giấc ngủ. Điều này không chỉ đơn thuần là khó ngủ, mà là một chuỗi phản ứng dây chuyền: Bạn khó đi vào giấc ngủ, dễ thức giấc giữa đêm hoặc thức dậy quá sớm nhưng không cảm thấy được phục hồi năng lượng. Khi nhịp sinh học bị xáo trộn, khả năng điều chỉnh cảm xúc của não bộ suy giảm, khiến người bệnh dễ rơi vào trạng thái cáu gắt, lo âu vô hình hoặc mất tập trung trong công việc.

Khi tình trạng này kéo dài, stress không còn nằm ở tâm trí mà hiện rõ trên cơ thể thông qua các triệu chứng thực thể như đau đầu mạn tính, căng cơ hoặc rối loạn tiêu hóa. Đây là lúc hệ thống đáp ứng stress của cơ thể bị quá tải, khiến các chức năng sinh hoạt hàng ngày bắt đầu bị ảnh hưởng.

Khi nào bạn thực sự cần đánh giá sức khỏe tâm thần từ chuyên gia?

Không phải mọi sự căng thẳng đều cần đến can thiệp y tế, nhưng có những "cờ đỏ" mà bạn tuyệt đối không nên phớt lờ. Việc đánh giá sức khỏe tâm thần trở nên cấp thiết khi các triệu chứng tâm lý bắt đầu gây suy giảm chức năng vận hành cuộc sống.

Bạn nên tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn ngay nếu xuất hiện các dấu hiệu sau:

• Tâm trạng lo âu hoặc buồn bã xấu đi rõ rệt, không tự cải thiện dù đã nghỉ ngơi.
• Có những ý nghĩ tiêu cực hoặc ý định tự gây tổn thương cho bản thân.
• Suy giảm hoặc mất khả năng duy trì các hoạt động sinh hoạt và làm việc cơ bản.
• Đột ngột lú lẫn, khó nói hoặc khó hiểu lời nói, cần được cấp cứu ngay để loại trừ các tình trạng nguy hiểm như đột quỵ.

Theo bác sĩ Hậu, "Quyết định đi khám tâm thần không phải là thừa nhận mình yếu đuối hay bị bệnh nặng, mà là bước chủ động để định vị lại trạng thái sức khỏe, từ đó có lộ trình điều trị chính xác thay vì tự phỏng đoán."

Chiến lược chăm sóc sức khỏe tinh thần và cải thiện giấc ngủ tại nhà

Đối với những trường hợp stress mức độ nhẹ hoặc mới khởi phát, việc áp dụng các phương pháp phi dược lý có thể giúp ổn định lại tâm lý và cải thiện chất lượng giấc ngủ.

Một trong những phương pháp được khuyến cáo là thực hành chánh niệm (mindfulness). Việc áp dụng chương trình giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm (MBSR) có thể hỗ trợ cải thiện chất lượng giấc ngủ và sức khỏe tâm lý, tuy nhiên hiệu quả còn khác nhau giữa các nghiên cứu. Bằng cách tập trung vào hiện tại và chấp nhận cảm xúc mà không phán xét, người thực hiện có thể giảm bớt sự lo âu về tương lai hoặc nuối tiếc về quá khứ.

Bên cạnh đó, các kỹ thuật vệ sinh giấc ngủ và liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ (CBT-I) cũng mang lại kết quả tích cực. Các nghiên cứu cho thấy CBT-I (bao gồm cả hình thức kỹ thuật số, điện thoại hoặc nhóm) có thể cải thiện đáng kể các chỉ số về thời gian ngủ và hiệu suất giấc ngủ. Một số biện pháp vệ sinh giấc ngủ có thể áp dụng tại nhà gồm:

• Duy trì giờ thức dậy và đi ngủ cố định.
• Hạn chế thiết bị điện tử trước khi ngủ để tránh ánh sáng xanh ức chế melatonin.
• Thiết lập môi trường ngủ yên tĩnh, tối và mát mẻ.
• Sử dụng các kỹ thuật thư giãn, giảm lo âu trước khi ngủ.

Việc đánh giá kỹ lưỡng mức độ nghiêm trọng của việc bắt đầu giấc ngủ, khả năng duy trì giấc ngủ và cảm giác và tinh thần sau khi thức dậy sẽ giúp bạn xác định xem các biện pháp tự chăm sóc này có đang hiệu quả hay không.

Nguy cơ từ việc tự ý sử dụng thuốc ngủ để giảm stress

Trong nỗ lực tìm lại giấc ngủ, nhiều người có xu hướng tự mua các loại thuốc an thần hoặc thuốc ngủ mà không có chỉ định của bác sĩ. Đây là một sai lầm nguy hiểm vì thuốc ngủ chủ yếu giúp cải thiện triệu chứng mất ngủ, không thay thế việc đánh giá và xử trí nguyên nhân gây stress.

Việc lạm dụng thuốc an thần gây ngủ (sedative-hypnotics) không chỉ dẫn đến nguy cơ lệ thuộc thuốc, gây buồn ngủ ban ngày, mà còn có những tác động tiêu cực đến thể chất. Nghiên cứu quan sát ghi nhận mối liên hệ giữa việc sử dụng các loại thuốc này với tăng nguy cơ té ngã và gãy xương, đặc biệt ở người cao tuổi.

Hơn nữa, việc tự ý dùng thuốc có thể che lấp các triệu chứng của một rối loạn tâm thần tiềm ẩn, khiến việc chẩn đoán chính xác trở nên khó khăn hơn. Các thuốc an thần, thuốc ngủ cần được sử dụng theo đúng chỉ định hoặc hướng dẫn của bác sĩ, dược sĩ; không tự ý tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng.

Nhận diện sớm các dấu hiệu bất ổn và thực hiện đánh giá sức khỏe tâm thần kịp thời là chìa khóa để bảo vệ chất lượng cuộc sống, giúp bạn quay lại nhịp sống năng suất mà không phải đánh đổi bằng sức khỏe bền vững. Trao đổi với bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc tâm lý trị liệu để thực hiện đánh giá sức khỏe tâm thần nếu bạn có các dấu hiệu lo âu, mất ngủ kéo dài.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.