Người lớn tuổi: Bộ chỉ số nào nên theo dõi định kỳ khi "vẫn thấy khỏe"?

Mỗi khi nhắc ba mẹ đi kiểm tra sức khỏe, bạn có từng nhận được câu trả lời quen thuộc: “Ba mẹ vẫn khỏe, ăn ngon ngủ yên, có bệnh gì đâu mà đi khám”? Với nhiều người lớn tuổi, chỉ cần không đau ốm hay có triệu chứng bất thường thì việc đi khám dường như chưa thực sự cần thiết.

Thế nhưng, cảm giác khỏe mạnh không phải lúc nào cũng phản ánh đầy đủ những gì đang diễn ra bên trong cơ thể. Một số vấn đề như tăng huyết áp, rối loạn đường huyết hay mỡ máu có thể diễn tiến âm thầm, không gây triệu chứng rõ ràng trong giai đoạn đầu, nhưng lại tích tụ rủi ro cho những biến cố nặng nề về sau.

Theo bác sĩ Từ Thái Sơn, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu, "cảm giác khỏe mạnh là một yếu tố tích cực nhưng chưa đủ để phản ánh toàn diện tình trạng sức khỏe. Một số bệnh lý như tăng huyết áp, đái tháo đường típ 2 và rối loạn lipid máu có thể tiến triển mà không gây triệu chứng rõ ràng. Vì vậy, người lớn tuổi nên được đánh giá sức khỏe phù hợp với độ tuổi, tiền sử bệnh và các yếu tố nguy cơ, kết hợp thăm khám lâm sàng với những chỉ số cần thiết."

Để không bỏ lỡ "thời điểm vàng" trong can thiệp, việc hiểu rõ những chỉ số nào cần được theo dõi định kỳ là điều cần thiết cho cả người cao tuổi và người chăm sóc.

Vì sao vẫn cần theo dõi các chỉ số sức khỏe định kỳ dù thấy khỏe?

Nhiều bệnh lý mạn tính ở người lớn tuổi được ví như những kẻ giết người thầm lặng, vì chúng không gây ra dấu hiệu cảnh báo rõ ràng cho đến khi gây ra tổn thương nghiêm trọng. Điển hình là bệnh đái tháo đường típ 2, một tình trạng tiến triển âm thầm khiến người bệnh không hề biết mình mắc bệnh. Theo Liên đoàn Đái tháo đường Quốc tế (IDF), năm 2024, ước tính có khoảng 589 triệu người trưởng thành từ 20-79 tuổi trên toàn cầu đang sống chung với bệnh đái tháo đường, trong đó khoảng 252 triệu người, tương đương gần 43%, chưa biết mình mắc bệnh. Số liệu này cho thấy việc phát hiện bệnh không thể chỉ dựa vào các triệu chứng mà người bệnh tự cảm nhận.

Tăng đường huyết kéo dài có thể gây tổn thương mạch máu nhỏ, đặc biệt tại thận và võng mạc. Trong khi đó, tăng huyết áp không được kiểm soát có thể làm tổn thương hệ mạch và gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ hoặc bệnh thận. Nếu không theo dõi định kỳ, người bệnh thường chỉ phát hiện ra bệnh khi đã xuất hiện biến chứng như suy thận, tổn thương võng mạc đe dọa thị lực, nhồi máu cơ tim hoặc tai biến mạch máu não. Lúc này, việc điều trị không còn là ngăn ngừa mà là quản lý tổn thương, gây tốn kém chi phí và giảm chất lượng cuộc sống.

Vì vậy, việc kiểm tra định kỳ đóng vai trò như một hệ thống cảnh báo sớm. Nó cho phép bác sĩ nhận diện các dấu hiệu bất thường thông qua xét nghiệm máu và đo đạc lâm sàng, từ đó đưa ra can thiệp kịp thời ngay cả khi người lớn tuổi vẫn cảm thấy khỏe mạnh.

Bộ chỉ số nào cần theo dõi định kỳ cho người lớn tuổi?

Tùy vào thể trạng và tiền sử bệnh lý, mỗi người sẽ có một danh mục kiểm tra riêng. Tuy nhiên, có ba nhóm chỉ số cơ bản mà hầu hết người lớn tuổi nên quan tâm để đánh giá nguy cơ sức khỏe.

Đường huyết (Glucose)

Đây là chỉ số thường được sử dụng để tầm soát đái tháo đường. Bộ Y tế Việt Nam khuyến cáo những người trưởng thành không có triệu chứng nhưng có các yếu tố nguy cơ dưới đây cần thường xuyên xét nghiệm máu để sàng lọc:

• Tiền sử gia đình có người mắc bệnh;
• Thừa cân béo phì (BMI ≥ 23 kg/m² - theo tài liệu sàng lọc của Bộ Y tế Việt Nam);
• Hút thuốc lá, uống rượu bia;
• Ít vận động thể chất.

Việc phát hiện sớm giai đoạn tiền đái tháo đường có ý nghĩa rất lớn. Vì những can thiệp về lối sống ở giai đoạn này có khả năng góp phần làm chậm hoặc ngăn ngừa nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường típ 2.

Huyết áp

Huyết áp cao thường không có triệu chứng đặc trưng nhưng làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đột quỵ và bệnh thận. Việc đo huyết áp định kỳ giúp kiểm soát áp lực máu lên thành động mạch, từ đó giảm thiểu nguy cơ vỡ mạch máu não.

Chỉ số mỡ máu (bao gồm cholesterol toàn phần, LDL-C, HDL-C và triglyceride)

Nồng độ mỡ máu xấu (đặc biệt là LDL-Cholesterol) tăng cao có liên quan trực tiếp đến sự hình thành các mảng xơ vữa, gây hẹp lòng mạch và dẫn đến các bệnh tim mạch. Theo dõi các chỉ số này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ xơ vữa động mạch và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng hoặc thuốc điều trị để bảo vệ hệ tim mạch.

Bao lâu nên kiểm tra một lần, có cần làm đủ mọi xét nghiệm?

Một sai lầm phổ biến là cho rằng đi khám sức khỏe là phải làm tất cả mọi xét nghiệm có trong gói khám. Thực tế, việc lạm dụng xét nghiệm không cần thiết không những gây tốn kém mà còn tạo ra tâm lý lo lắng không đáng có cho người lớn tuổi.

Bác sĩ Từ Thái Sơn cho biết, “tần suất và hạng mục kiểm tra nên được cá nhân hóa dựa trên mức độ rủi ro của mỗi người. Một người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường hoặc đang thừa cân sẽ cần theo dõi đường huyết thường xuyên hơn một người có lối sống lành mạnh và không có yếu tố di truyền.”

Thông thường, đối với người lớn tuổi không có bệnh lý nền, việc khám tổng quát 6 tháng hoặc 1 năm một lần là mức cơ bản. Tuy nhiên, đối với những người đã được chẩn đoán mắc bệnh mạn tính, lịch theo dõi sẽ dày hơn theo chỉ định của bác sĩ để điều chỉnh liều thuốc và theo dõi biến chứng. Việc lựa chọn xét nghiệm nên tập trung vào:

• Các xét nghiệm sàng lọc cơ bản: Đường huyết, huyết áp, mỡ máu.
• Các xét nghiệm chuyên sâu theo cơ quan đích: Kiểm tra chức năng thận, soi đáy mắt đối với người đã được chẩn đoán đái tháo đường để tầm soát biến chứng…

Cách vận động người lớn tuổi đi kiểm tra sức khỏe

Khi ba mẹ luôn nói “vẫn khỏe mà”, việc liên tục nhắc nhở hay bày tỏ lo lắng đôi khi lại khiến họ cảm thấy không cần thiết phải đi khám. Thay vì cố gắng thuyết phục bằng những nguy cơ bệnh tật, con cái có thể bắt đầu bằng một cuộc trò chuyện nhẹ nhàng, giúp ba mẹ hiểu rằng kiểm tra sức khỏe định kỳ là cách để tiếp tục duy trì cuộc sống khỏe mạnh.

Bạn có thể bắt đầu từ những việc đơn giản như:

• Thay đổi cách trò chuyện: Thay vì nói “Ba mẹ phải đi khám vì con sợ ba mẹ bị bệnh”, hãy thử chia sẻ rằng “Mình đi kiểm tra sức khỏe để yên tâm hơn, ba mẹ nhé!”.
• Gắn với những điều ba mẹ quan tâm: Giải thích rằng theo dõi sức khỏe giúp phát hiện sớm những bất thường, từ đó có hướng chăm sóc phù hợp để ba mẹ tiếp tục tận hưởng các hoạt động yêu thích.
• Chủ động đồng hành: Cùng ba mẹ lựa chọn cơ sở y tế, đặt lịch hẹn và đi khám để giảm bớt những lo ngại về thủ tục hoặc quá trình thăm khám.
• Bắt đầu từ những bước nhỏ: Nếu ba mẹ còn e ngại, có thể bắt đầu bằng việc đo huyết áp, trao đổi với bác sĩ về những kiểm tra cần thiết rồi từng bước xây dựng lịch theo dõi phù hợp.

Quan trọng hơn cả, hãy để ba mẹ cảm nhận rằng việc kiểm tra sức khỏe không xuất phát từ nỗi sợ bệnh tật, mà từ mong muốn cả gia đình có thêm nhiều thời gian khỏe mạnh bên nhau.

Tóm lại, việc theo dõi định kỳ các chỉ số sức khỏe khi người lớn tuổi “vẫn thấy khỏe” là điều cần thiết để phát hiện sớm những bất thường. Bên cạnh việc quan tâm đến sinh hoạt hằng ngày, gia đình nên đồng hành cùng ba mẹ đi khám định kỳ và trao đổi với bác sĩ về các chỉ số, xét nghiệm phù hợp. Qua đó, ba mẹ có thể chủ động chăm sóc sức khỏe và an tâm tận hưởng cuộc sống bên gia đình.

Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.