Adamantane là gì? Công dụng và liều dùng của Adamantane

Tên thuốc gốc (hoạt chất)

Amantadine

Rimantadine

Memantine

Loại thuốc

Các dẫn xuất của Adamantane được phân loại vào nhóm:

• Thuốc kháng virus (ví dụ: Amantadine, Rimantadine).
• Thuốc điều trị Parkinson và rối loạn vận động (Amantadine).
• Thuốc điều trị Alzheimer (Memantine).

Dạng thuốc và hàm lượng

Các dẫn xuất của Adamantane thường được bào chế ở các dạng:

• Viên nén hoặc viên nang: 100 mg (Amantadine), 10 mg, 20 mg (Memantine).
• Dung dịch uống: Nồng độ thay đổi tùy thuốc (ví dụ: Memantine 10 mg/ml).
• Dạng tiêm: Ít phổ biến, chủ yếu dùng nghiên cứu.

Các chỉ định cụ thể tùy vào từng dẫn xuất Adamantane:

• Amantadine: Phòng và điều trị cúm A, điều trị bệnh Parkinson, giảm triệu chứng rối loạn vận động do thuốc chống loạn thần.
• Rimantadine: Phòng và điều trị cúm A (ít phổ biến hơn do kháng thuốc).
• Memantine: Điều trị bệnh Alzheimer mức độ trung bình đến nặng.

Các dẫn xuất của Adamantane hoạt động thông qua nhiều cơ chế khác nhau tùy thuộc vào từng loại thuốc, và chủ yếu tác động đến hệ thần kinh trung ương hoặc các bước trong vòng đời của virus. Amantadine và Rimantadine có cơ chế kháng virus đặc trưng bằng cách ức chế protein M2, một kênh ion đặc hiệu nằm trên màng của virus cúm A. Khi protein M2 bị ức chế, quá trình tháo vỏ (uncoating) của virus trong tế bào chủ bị ngăn cản, từ đó virus không thể nhân bản và gây nhiễm. Tuy nhiên, do virus cúm ngày càng kháng với nhóm thuốc này nên hiện nay chúng ít được sử dụng trong điều trị cúm, đặc biệt là ở các chủng cúm mùa sau năm 2009.

Trong điều trị bệnh Parkinson, Amantadine còn có khả năng làm tăng giải phóng dopamine và ức chế tái hấp thu dopamine tại synapse thần kinh, đồng thời đối kháng nhẹ với thụ thể NMDA của glutamate, yếu tố có thể làm tổn thương tế bào thần kinh. Nhờ vậy, Amantadine giúp cải thiện các triệu chứng run, cứng đờ, chậm vận động và rối loạn vận động ngoại tháp do thuốc chống loạn thần.

Memantine, một dẫn xuất khác của Adamantane, là một thuốc điều trị Alzheimer nổi bật nhờ cơ chế ức chế không cạnh tranh lên thụ thể NMDA. Ở bệnh nhân Alzheimer, hoạt động quá mức của glutamate trên thụ thể NMDA làm tăng dòng ion canxi vào trong tế bào thần kinh, dẫn đến độc tính và thoái hóa thần kinh. Memantine gắn vào thụ thể NMDA với ái lực thấp và chỉ khi có sự kích thích kéo dài quá mức (tức là trong bệnh lý), từ đó giúp bảo vệ tế bào thần kinh mà vẫn giữ được hoạt động sinh lý bình thường của glutamate. Đây là điểm đặc biệt giúp Memantine được dung nạp tốt hơn so với các thuốc kháng NMDA mạnh hơn.

Như vậy, mặc dù cùng thuộc nhóm Adamantane, nhưng các dẫn xuất của nó lại có phổ tác dụng và cơ chế hoạt động rất đa dạng, từ kháng virus, tăng cường dopaminergic, đến điều biến hoạt động thần kinh, tất cả đều phản ánh tiềm năng hóa dược phong phú của nhóm hợp chất này.

Hấp thu

Adamantane và các dẫn xuất của nó như Amantadine và Memantine có những đặc điểm dược động học khá điển hình, giúp thuốc phát huy hiệu quả trên thần kinh trung ương. Sau khi uống, cả hai loại thuốc đều hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa. Amantadine có sinh khả dụng khoảng 86 - 90%, trong khi Memantine có sinh khả dụng gần như hoàn toàn (gần 100%). Thức ăn hầu như không ảnh hưởng đến quá trình hấp thu thuốc, do đó bệnh nhân có thể dùng thuốc cùng hoặc không cùng với bữa ăn.

Phân bố

Sau khi vào máu, các thuốc này phân bố rộng khắp cơ thể, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương nhờ tính thân lipid cao. Thể tích phân bố của Amantadine vào khoảng 3 - 8 L/kg, còn Memantine là khoảng 9 - 10 L/kg, cho thấy khả năng thấm vào mô não rất tốt. Các thuốc này có thể vượt qua hàng rào máu não, đây là yếu tố quan trọng để chúng có thể tác động lên các thụ thể thần kinh trung ương.

Chuyển hóa

Về chuyển hóa, Amantadine được chuyển hóa một phần ở gan thành các chất không hoạt tính, trong khi Memantine gần như không bị chuyển hóa hoặc chỉ chuyển hóa một phần nhỏ. Điều này giúp Memantine có dược động học ổn định hơn và ít bị ảnh hưởng bởi các enzyme gan như cytochrome P450, một ưu điểm trong điều trị Alzheimer lâu dài.

Thải trừ

Thải trừ của hai thuốc chủ yếu qua thận. Amantadine được bài tiết qua nước tiểu dưới dạng nguyên vẹn nhờ vào cả lọc cầu thận và bài tiết chủ động ở ống thận. Memantine cũng được thải trừ qua đường tiểu, chủ yếu ở dạng không đổi. Thời gian bán thải của Amantadine vào khoảng 15 - 20 giờ, trong khi Memantine có thời gian bán thải dài hơn, từ 60 đến 80 giờ. Điều này cho phép Memantine có thể dùng 1 lần mỗi ngày, tạo thuận tiện trong điều trị duy trì. Tuy nhiên, ở những bệnh nhân suy thận, cần điều chỉnh liều để tránh tích lũy thuốc và gây độc.

Adamantane có thể tương tác với các nhóm thuốc sau:

• Thuốc lợi tiểu nhóm thiazid: Tăng nồng độ amantadine, tăng nguy cơ ngộ độc.
• Thuốc chống loạn thần (như haloperidol): Tăng nguy cơ tác dụng phụ thần kinh.
• Thuốc kháng cholinergic: Tăng hiệu ứng phụ như khô miệng, bí tiểu.
• Rượu và thuốc an thần: Tăng buồn ngủ và rối loạn tâm thần.

Các chống chỉ định phổ biến của dẫn xuất Adamantane bao gồm:

• Dị ứng với hoạt chất hoặc bất kỳ thành phần nào của thuốc;
• Suy gan hoặc suy thận nặng;
• Động kinh không kiểm soát được;
• Phụ nữ có thai hoặc cho con bú (trừ khi lợi ích vượt trội nguy cơ);
• Trẻ em dưới 1 tuổi (với Amantadine).

Liều dùng

Người lớn

Amantadine

• Bệnh Parkinson: 100 mg x 2 lần/ngày. Có thể tăng liều theo đáp ứng.
• Cúm A: 100 mg x 2 lần/ngày, uống trong 5 - 10 ngày.

Memantine

• Khởi đầu 5 mg/ngày, tăng dần lên tối đa 20 mg/ngày (chia 1 - 2 lần).

Trẻ em

Amantadine: Thường dùng cho trẻ > 1 tuổi theo cân nặng (5 mg/kg/ngày chia 2 lần).

Memantine: Ít được dùng cho trẻ em, chủ yếu nghiên cứu ở người lớn.

Cách dùng

Dùng đường uống, có thể uống cùng hoặc không cùng thức ăn.

Nên uống vào cùng một thời điểm mỗi ngày để duy trì nồng độ thuốc ổn định.

Thường gặp

Một số tác dụng phụ thường gặp của Adamantane gồm:

• Buồn nôn, chóng mặt;
• Mất ngủ;
• Khô miệng;
• Táo bón;
• Nhức đầu.

Ít gặp

Các tác dụng phụ ít gặp hơn bao gồm:

• Mất điều hòa;
• Mệt mỏi;
• Phát ban da;
• Hạ huyết áp tư thế.

Hiếm gặp

Một số tác dụng nghiêm trọng nhưng hiếm gặp hơn bao gồm:

• Ảo giác, lú lẫn;
• Động kinh;
• Suy tim, loạn nhịp;
• Rối loạn hành vi.

Lưu ý chung

Thận trọng khi dùng ở người cao tuổi do nguy cơ rối loạn thần kinh.

Kiểm tra chức năng thận, gan trước và trong khi điều trị.

Không nên dừng thuốc đột ngột nếu đang điều trị Parkinson.

Lưu ý với phụ nữ có thai

Chưa có đủ nghiên cứu an toàn trên người.

Chỉ sử dụng khi thật sự cần thiết và có chỉ định bác sĩ.

Lưu ý với phụ nữ cho con bú

Hoạt chất có thể bài tiết qua sữa mẹ.

Không nên dùng hoặc phải ngưng cho con bú nếu điều trị kéo dài.

Lưu ý khi lái xe và vận hành máy móc

Thuốc có thể gây buồn ngủ, chóng mặt, lú lẫn.

Tránh lái xe hoặc vận hành máy móc nếu có triệu chứng thần kinh.

Quá liều và xử trí

Quá liều và độc tính

Việc sử dụng các dẫn xuất của Adamantane, đặc biệt là Amantadine hoặc Memantine, nếu không đúng liều lượng khuyến cáo, có thể dẫn đến các triệu chứng ngộ độc nghiêm trọng. Quá liều thường xảy ra ở người cao tuổi, bệnh nhân suy thận không được điều chỉnh liều phù hợp, hoặc do tự ý dùng thuốc kéo dài mà không theo dõi y tế.

Về mặt lâm sàng, các dấu hiệu ngộ độc thường biểu hiện dưới dạng thần kinh và tim mạch. Người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng lú lẫn, kích động, ảo giác, run tay chân, tăng động, và trong trường hợp nặng hơn có thể tiến triển đến co giật, hôn mê sâu hoặc rối loạn tâm thần cấp. Trên hệ tim mạch, nguy hiểm nhất là loạn nhịp tim, tụt huyết áp hoặc thậm chí là ngừng tim. Một số trường hợp còn báo cáo tình trạng rối loạn hô hấp hoặc suy đa cơ quan nếu không được xử trí kịp thời.

Cách xử lý khi quá liều

Khi nghi ngờ quá liều, điều quan trọng là phải can thiệp càng sớm càng tốt. Nếu bệnh nhân còn tỉnh táo và thời gian sử dụng thuốc chưa quá 1 giờ, có thể tiến hành gây nôn hoặc rửa dạ dày.

Ngoài ra, việc sử dụng than hoạt tính giúp hấp phụ phần thuốc còn lại trong đường tiêu hóa cũng là một biện pháp hữu ích.

Điều trị tiếp theo chủ yếu là hỗ trợ triệu chứng, kiểm soát co giật bằng thuốc chống động kinh, ổn định huyết áp và nhịp tim, đồng thời duy trì chức năng hô hấp.

Trong trường hợp suy thận, có thể cần đến lọc máu nếu chức năng đào thải của thận suy giảm nghiêm trọng.

Đối với những bệnh nhân bị lú lẫn nặng hoặc ảo giác, việc dùng thuốc an thần cần được cân nhắc kỹ lưỡng dưới sự giám sát của bác sĩ chuyên khoa.

Quên liều và xử trí

Nếu bệnh nhân quên uống một liều thuốc, nên uống bổ sung ngay khi nhớ ra. Tuy nhiên, nếu thời điểm nhớ ra quá gần liều kế tiếp, thì nên bỏ qua liều đã quên và tiếp tục theo đúng lịch trình. Việc uống gấp đôi liều để “bù” lại có thể dẫn đến quá liều ngoài ý muốn và gây ra các tác dụng phụ nghiêm trọng, đặc biệt trên hệ thần kinh.