Bệnh tương tư là gì? Biểu hiện và cách vượt qua hiệu quả

Tương tư là một trạng thái cảm xúc mạnh mẽ mà nhiều người từng trải qua khi yêu. Dù thường được thi vị hóa trong thơ ca, những cảm xúc này khi trở nên quá mức có thể gây ra những xáo trộn đáng kể trong sinh hoạt hàng ngày.

Bệnh tương tư là gì? Có phải là một bệnh lý y khoa không?

Trong đời sống, "tương tư" là một thuật ngữ quen thuộc dùng để chỉ trạng thái nhung nhớ, say đắm một người nào đó đến mức ám ảnh. Tuy nhiên, dưới góc độ y khoa, đây không phải là một chẩn đoán bệnh lý chính thức được công nhận trong các cẩm nang chẩn đoán như DSM-5 (Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần) hay ICD-11 (Phân loại Bệnh tật Quốc tế).

Thuật ngữ tâm lý học - "Limerence": Năm 1979, nhà tâm lý học Dorothy Tennov đã đặt ra thuật ngữ Limerence để mô tả trạng thái tâm lý ám ảnh lãng mạn không chủ đích (involuntary romantic obsession), đặc trưng bởi sự khao khát mãnh liệt được đối phương đáp lại tình cảm, đi kèm với việc lý tưởng hóa người đó và cảm xúc trồi sụt thất thường.

Khác với tình yêu lành mạnh vốn xây dựng trên sự thấu hiểu và tôn trọng lẫn nhau, tương tư thường mang tính phụ thuộc cảm xúc đơn phương và bị chi phối mạnh mẽ bởi cảm giác bất an bên trong.

• Suy nghĩ ám ảnh: Tâm trí liên tục bị chiếm hữu bởi hình ảnh và suy nghĩ về người kia một cách không chủ đích.
• Khao khát mãnh liệt được đáp lại: Mong muốn tột cùng rằng tình cảm của mình sẽ được người đó hồi đáp.
• Phụ thuộc cảm xúc: Tâm trạng lên xuống thất thường, phụ thuộc hoàn toàn vào những hành động, dù là nhỏ nhất, của đối phương.
• Lý tưởng hóa đối phương: Có xu hướng chỉ nhìn thấy những điểm tốt đẹp và bỏ qua hoặc xem nhẹ những khuyết điểm của người mình yêu mến.

Người đang tương tư thường có biểu hiện gì?

Những cảm xúc mãnh liệt của sự tương tư thường đi kèm với những thay đổi rõ rệt cả về tâm lý lẫn thể chất. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu này có thể giúp bạn hiểu rõ hơn về tình trạng của bản thân hoặc người xung quanh.

Thường xuyên nghĩ về một người

Đây là biểu hiện cốt lõi và rõ ràng nhất. Người đang tương tư dành phần lớn thời gian trong ngày để suy nghĩ về đối phương. Những suy nghĩ này có thể xuất hiện bất chợt, xen vào công việc, học tập và cả những lúc nghỉ ngơi, khiến họ khó lòng tập trung vào bất cứ việc gì khác.

Thay đổi cảm xúc và tâm trạng

Cảm xúc của người tương tư giống như một biểu đồ hình sin. Họ có thể cảm thấy hưng phấn, bay bổng tột độ khi nhận được một tín hiệu tích cực từ người kia. Ngược lại, họ cũng có thể rơi vào trạng thái buồn bã, thất vọng, thậm chí là tuyệt vọng khi cảm thấy tình cảm không được đáp lại hoặc bị phớt lờ.

Mất ngủ, chán ăn hoặc khó tập trung

Sự xáo trộn về mặt cảm xúc kéo theo những ảnh hưởng tiêu cực đến thể chất. Nỗi nhớ nhung và lo lắng triền miên có thể gây ra tình trạng khó ngủ, mất ngủ. Bên cạnh đó, nhiều người cũng trải qua cảm giác chán ăn, ăn không ngon miệng hoặc ngược lại, ăn uống vô độ để giải tỏa cảm xúc. Khả năng tập trung và ghi nhớ cũng suy giảm đáng kể.

Vì sao tương tư lại khiến cơ thể "mất ăn, mất ngủ"?

Cơ chế não bộNhững phản ứng thể chất dữ dội khi tương tư có cơ sở sinh học thần kinh rõ ràng, đã được chứng minh qua các nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng não (fMRI) của các nhà khoa học thần kinh (Aron, Fisher et al.):

• Cơn bão Dopamine và hệ thống khen thưởng: Khi nhìn thấy hoặc nghĩ về người trong mộng, vùng vận động bụng tegmental (VTA) và nhân đuôi của não bộ hoạt động cực kỳ mạnh mẽ. Đây là trung tâm giải phóng Dopamine điều khiển động lực và phần thưởng. Cơ chế này tương tự như trạng thái "thèm nhớ" trong các hành vi gây nghiện, khiến người tương tư luôn khao khát tìm kiếm sự chú ý của đối phương để đạt được cảm giác thỏa mãn.
• Suy giảm Serotonin gây suy nghĩ xâm lấn: Nghiên cứu cho thấy nồng độ Serotonin trong giai đoạn yêu ám ảnh có xu hướng sụt giảm tạm thời (tương tự như cơ chế ở người mắc chứng ám ảnh cưỡng chế - OCD). Điều này lý giải tại sao những ý nghĩ về đối phương liên tục xâm chiếm tâm trí ngoài tầm kiểm soát.
• Tăng vọt Norepinephrine và Cortisol: Tình trạng hồi hộp, nhịp tim đập nhanh, bồn chồn, lòng bàn tay đổ mồ hôi và mất ngủ xuất phát từ sự gia tăng của Norepinephrine. Đồng thời, sự bất an và nỗi lo bị từ chối kích hoạt tuyến thượng thận tiết hormone căng thẳng Cortisol, dẫn đến chán ăn, dạ dày khó chịu hoặc rối loạn tiêu hóa.

Làm sao phân biệt tương tư với vấn đề tâm lý cần được quan tâm?

Dù có những biểu hiện giống nhau, việc phân biệt giữa tương tư và các rối loạn tâm lý như trầm cảm hay rối loạn lo âu là vô cùng quan trọng. Dưới đây là một vài điểm khác biệt chính:

• Nguồn gốc của cảm xúc: Cảm xúc trong tương tư tập trung chủ yếu vào một đối tượng cụ thể. Trong khi đó, trầm cảm thường đi kèm với cảm giác buồn bã, trống rỗng, mất hứng thú với mọi thứ, không chỉ riêng một người.
• Mức độ suy giảm chức năng: Tương tư có thể gây xao nhãng nhưng thường không làm tê liệt hoàn toàn khả năng làm việc, học tập. Ngược lại, các rối loạn tâm lý nghiêm trọng thường gây ra sự suy giảm chức năng rõ rệt trong các lĩnh vực quan trọng của cuộc sống.
• Thời gian và tính dai dẳng: Cảm xúc tương tư có thể phai nhạt theo thời gian hoặc khi có sự thay đổi trong mối quan hệ. Các triệu chứng của trầm cảm hay lo âu thường kéo dài, dai dẳng và cần có sự can thiệp chuyên môn để cải thiện.
• Sự hiện diện của các triệu chứng đặc hiệu: Các vấn đề tâm lý thường có thêm các triệu chứng khác như cảm giác vô dụng, tội lỗi quá mức, hoặc ý định tự làm hại bản thân, điều mà tương tư đơn thuần thường không có.

Làm gì khi tương tư ảnh hưởng đến học tập, công việc và cuộc sống?

Khi nhận thấy những cảm xúc nhung nhớ đang bắt đầu ảnh hưởng tiêu cực, bạn có thể chủ động thực hiện một số biện pháp để lấy lại cân bằng:

• Chấp nhận và đối diện: Thay vì chối bỏ, hãy thừa nhận cảm xúc của mình một cách trung thực. Hiểu rằng đây là một phần bình thường của trải nghiệm con người là bước đầu tiên để vượt qua.
• Chăm sóc bản thân: Tập trung vào sức khỏe thể chất bằng cách duy trì chế độ ăn uống lành mạnh, ngủ đủ giấc và tập thể dục đều đặn. Hoạt động thể chất giúp giải phóng endorphins, giúp cải thiện tâm trạng hiệu quả.
• Mở rộng các mối quan hệ xã hội: Dành nhiều thời gian hơn cho gia đình và bạn bè. Việc kết nối với những người thân yêu sẽ giúp bạn cảm thấy được hỗ trợ và giảm bớt cảm giác cô đơn.
• Áp dụng nguyên tắc hạn chế tiếp xúc (Low Contact / No Contact): Ngừng việc vào xem trang cá nhân, tìm kiếm hình ảnh hay dò hỏi tung tích của đối phương. Cắt đứt các kích thích thị giác sẽ giúp não bộ giảm tiết Dopamine đột ngột, giúp hệ thần kinh dần ổn định trở lại.
• Khám phá sở thích mới: Tham gia vào các hoạt động mới hoặc quay lại với những sở thích cũ có thể giúp bạn chuyển hướng sự tập trung và tìm thấy niềm vui từ những nguồn khác.

Khi nào nên tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn?

Tương tư là một trạng thái cảm xúc, nhưng khi nó vượt quá tầm kiểm soát và gây ra những hệ lụy nghiêm trọng, việc tìm kiếm sự giúp đỡ từ các chuyên gia tâm lý là cần thiết. Bạn nên cân nhắc điều này khi:

• Các triệu chứng kéo dài trong nhiều tháng mà không có dấu hiệu thuyên giảm, ngay cả khi hoàn cảnh đã thay đổi.
• Bạn hoàn toàn không thể thực hiện các công việc hàng ngày, bỏ bê học tập, công việc và trách nhiệm cá nhân.
• Bạn bắt đầu có những hành vi gây hại cho bản thân hoặc người khác, chẳng hạn như theo dõi, quấy rối.
• Các triệu chứng của trầm cảm hoặc lo âu trở nên rõ rệt, chẳng hạn như cảm giác tuyệt vọng kéo dài, mất hoàn toàn hứng thú, hoặc có ý nghĩ tự tử.

Tương tư là một trải nghiệm cảm xúc sâu sắc và phức tạp của con người. Hiểu rõ bệnh tương tư là gì và nhận biết giới hạn của nó giúp chúng ta chủ động chăm sóc sức khỏe tinh thần của mình tốt hơn. Đừng ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần thiết, bởi việc chăm sóc cho tâm hồn cũng quan trọng không kém việc chăm sóc cho thể chất.