Cây ba gạc là cây gì? Một số ứng dụng của cây ba gạc trong y học cổ truyền

Trong kho tàng dược liệu y học cổ truyền Việt Nam, cây ba gạc được biết đến như một vị thuốc nam có tác dụng rõ rệt đối với hệ thần kinh và tim mạch. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ cây ba gạc là cây gì, chữa được bệnh gì và cách sử dụng ra sao để đảm bảo an toàn, hiệu quả?

Cây ba gạc là cây gì?

Cây ba gạc thường dùng trong y học cổ truyền Việt Nam thuộc chi Rauvolfia, họ Trúc đào (Apocynaceae), bao gồm một số loài như Rauvolfia serpentina và Rauvolfia tetraphylla. Loại thảo dược tốt cho sức khỏe này ưa điều kiện khí hậu ôn hòa, sống được ở cả nơi có ánh sáng yếu và có nắng. Ở nước ta, cây thường mọc hoang ở vùng rừng núi phía Bắc.

Đặc điểm của cây ba gạc

Cây ba gạc cao từ 1 - 1.5m, thân cây có nốt sần, bên trong có nhiều nhựa mủ. Lá cây ba gạc có hình mác, mọc thành 3 vòng đến 5 vòng lá một. Hoa ba gạc màu trắng (giống bản địa) hoặc đỏ (giống du nhập), mọc thành kim, tán ở kẽ lá. Cây ba gạc có quả dạng quả đôi, khi chín màu đỏ tươi đến tím đen, hình trứng.

Rễ cây ba gạc được thu hoạch quanh năm, nhất là vào mùa thu, đông, dùng tươi, khô hoặc nấu thành cao để làm thuốc. Người ta đào rễ cây về rửa sạch, phơi hoặc sấy khô, không làm tổn hại lớp vỏ vì đây là bộ phận có chứa nhiều hoạt chất nhất. Lá cây cũng có thể dùng tươi hay đem phơi trong bóng râm hoặc sấy khô để dùng dần.

Hoạt chất sinh học trong cây ba gạc

Cây ba gạc (Rauvolfia spp.) chứa nhóm alkaloid indol có hoạt tính sinh học, tập trung chủ yếu ở rễ và vỏ rễ. Trong số đó, reserpine (công thức hóa học C₃₃H₄₀N₂O₉) là alkaloid được nghiên cứu nhiều nhất. Reserpine từng được sử dụng trong điều trị tăng huyết áp và một số rối loạn tâm thần nhờ cơ chế làm giảm dự trữ catecholamine ở hệ thần kinh trung ương và ngoại biên. Tuy nhiên, do tác dụng phụ đáng kể như trầm cảm, chậm nhịp tim và hạ huyết áp quá mức, reserpine hiện nay ít được sử dụng trong thực hành lâm sàng và chỉ dùng khi có chỉ định chuyên khoa.

Một số ứng dụng của cây ba gạc trong y học cổ truyền

Cây ba gạc (Rauvolfia spp.) là một vị thuốc nam được sử dụng từ lâu trong y học cổ truyền, chủ yếu nhờ vào các alkaloid có tác dụng lên hệ thần kinh và tim mạch. Bộ phận được sử dụng làm thuốc thường là rễ hoặc vỏ rễ, được bào chế dưới dạng thuốc sắc, thuốc bột hoặc cao đặc.

Ứng dụng trong điều trị cao huyết áp

Dược liệu sử dụng: Rễ cây ba gạc (Rauvolfia serpentina hoặc Rauvolfia verticillata), thu hái vào mùa thu đông, rửa sạch, phơi hoặc sấy khô.

Cách dùng:

• Dạng thuốc sắc: Dùng 4 - 8g rễ khô mỗi ngày, sắc với 400ml nước, còn 200ml, chia 2 lần uống.
• Dạng viên: Một số chế phẩm cổ truyền có kết hợp với các dược liệu an thần, giúp hạ huyết áp từ từ.

Tác dụng: Hỗ trợ hạ huyết áp nhẹ đến trung bình nhờ hoạt chất reserpine làm giảm nồng độ catecholamine trong thần kinh trung ương và ngoại biên.

Hỗ trợ an thần và rối loạn thần kinh nhẹ

Cách dùng: Dùng 2 - 4g rễ khô sắc nước uống 1 - 2 lần mỗi ngày, dưới sự theo dõi của thầy thuốc.

Tác dụng: Có thể giúp an thần nhẹ, hỗ trợ trong các trường hợp mất ngủ, kích thích nhẹ thần kinh, nhưng không dùng cho người trầm cảm.

Lưu ý: Tác dụng an thần là do resperine làm cạn kiệt serotonin và dopamine không thích hợp cho người có bệnh lý trầm cảm hoặc tiền sử rối loạn cảm xúc.

Cây ba gạc là dược liệu có giá trị trong y học cổ truyền, được sử dụng chủ yếu để hạ huyết áp và hỗ trợ an thần, dựa trên hoạt tính của alkaloid nhóm indol như reserpine. Tuy nhiên, do tác động mạnh lên hệ thần kinh và tim mạch, cây ba gạc không nên tự ý sử dụng và không phù hợp để áp dụng trong các bài thuốc dân gian chưa được kiểm chứng. Việc sử dụng cần được hướng dẫn và theo dõi bởi thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền hoặc bác sĩ chuyên ngành tim mạch, thần kinh.

Các bài thuốc dân gian từ cây ba gạc được ghi nhận trong một số tài liệu y học cổ truyền, tuy nhiên phần lớn chưa được kiểm chứng bằng các nghiên cứu lâm sàng hiện đại. Do cây ba gạc chứa các hoạt chất tác động mạnh lên hệ thần kinh và tim mạch, người dùng không nên tự ý áp dụng các bài thuốc này mà không có sự hướng dẫn từ thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền. Việc sử dụng không đúng cách có thể gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng.

Lưu ý khi sử dụng sản phẩm từ cây ba gạc

Khi sử dụng các bài thuốc hoặc chế phẩm từ cây ba gạc (Rauvolfia spp.), người dùng cần đặc biệt thận trọng để đảm bảo an toàn và hiệu quả:

• Chỉ nên sử dụng trong thời gian ngắn, với liều thấp và theo đúng chỉ định của thầy thuốc chuyên môn. Việc tự ý kéo dài thời gian sử dụng hoặc tăng liều có thể dẫn đến các tác dụng phụ nghiêm trọng trên hệ tim mạch và thần kinh trung ương.
• Người bệnh đang điều trị tăng huyết áp, rối loạn tâm thần, Parkinson, trầm cảm hoặc bệnh lý tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng các chế phẩm từ ba gạc hoặc các sản phẩm có chứa alkaloid như reserpine, do nguy cơ tương tác thuốc và ảnh hưởng đến hiệu quả điều trị.
• Chống chỉ định sử dụng cây ba gạc trong các trường hợp: Loét dạ dày - tá tràng, nhồi máu cơ tim cấp, hen phế quản đang tiến triển, trầm cảm nặng, và phụ nữ có thai hoặc đang cho con bú.

Cây ba gạc là dược liệu được sử dụng trong y học cổ truyền chủ yếu nhờ tác dụng lên hệ thần kinh và tim mạch, đặc biệt trong hỗ trợ hạ huyết áp và an thần nhẹ. Do chứa các alkaloid có hoạt tính sinh học mạnh, việc sử dụng cây ba gạc cần hết sức thận trọng và phải có chỉ định, theo dõi của thầy thuốc chuyên môn. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả và đảm bảo an toàn, người dùng cần hiểu rõ đặc tính dược liệu, cách sử dụng phù hợp và liều lượng hợp lý. Việc tham khảo ý kiến người có chuyên môn trước khi dùng sẽ giúp tận dụng tốt giá trị của cây ba gạc trong chăm sóc sức khỏe.