Cây ba gạc là cây gì? Chữa bệnh gì và cách dùng thế nào?

Trong kho tàng dược liệu y học cổ truyền Việt Nam, cây ba gạc được biết đến như một vị thuốc nam có tác dụng rõ rệt đối với hệ thần kinh và tim mạch. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ cây ba gạc là cây gì, chữa được bệnh gì và cách sử dụng ra sao để đảm bảo an toàn, hiệu quả?

Cây ba gạc là cây gì?

Cây ba gạc thường được dùng trong y học cổ truyền Việt Nam chủ yếu là Rauvolfia serpentina (L.) Benth. ex Kurz, họ Trúc đào (Apocynaceae). Loại thảo dược tốt cho sức khỏe này ưa điều kiện khí hậu ôn hòa, sống được ở cả nơi có ánh sáng yếu và có nắng. Ở nước ta, cây thường mọc hoang ở vùng rừng núi phía Bắc.

Đặc điểm của cây ba gạc

Cây ba gạc cao từ 1 - 1.5m, thân cây có nốt sần, bên trong có nhiều nhựa mủ. Lá cây ba gạc có hình mác, mọc thành 3 vòng đến 5 vòng lá một. Hoa ba gạc màu trắng (giống bản địa) hoặc đỏ (giống du nhập), mọc thành kim, tán ở kẽ lá. Cây ba gạc có quả dạng quả đôi, khi chín màu đỏ tươi đến tím đen, hình trứng.

Rễ cây ba gạc được thu hoạch quanh năm, nhất là vào mùa thu, đông, dùng tươi, khô hoặc nấu thành cao để làm thuốc. Người ta đào rễ cây về rửa sạch, phơi hoặc sấy khô, không làm tổn hại lớp vỏ vì đây là bộ phận có chứa nhiều hoạt chất nhất. Lá cây cũng có thể dùng tươi hay đem phơi trong bóng râm hoặc sấy khô để dùng dần.

Hoạt chất sinh học trong cây ba gạc

Hoạt chất sinh học mạnh nhất có trong cây ba gạc là Alkaloid, tập trung chủ yếu trong rễ và vỏ rễ cây. Trong đó, Alcaloid quan trọng nhất là Reserpine (công thức hoá học là C33H40N2O9). Chất này được sử dụng trong điều trị là hạ huyết áp và an thần với tác dụng chậm và kéo dài.

Một số bài thuốc từ cây ba chạc

Cây ba chạc được sử dụng trong những bài thuốc dân gian như:

Bài thuốc chữa vết thương, bệnh ngoài da từ cây ba gạc

Từ lâu trong y học cổ truyền, cây ba gạc đã được sử dụng trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị vết thương và các bệnh lý ngoài da:

• Dùng cây ba gạc chữa chốc lở trên đầu: Dùng 1 nắm lá ba chạc (tươi hoặc khô) đun lấy nước đặc rồi tắm rửa vùng da tổn thương.
• Bài thuốc chữa ghẻ và nổi mẩn ngứa trên da: Dùng 50 - 100g lá và cành non của cây ba chạc sắc cùng với 4 - 5 lít nước lọc với lửa nhỏ trong khoảng từ 30 phút đến 1 giờ. Đợi cho đến khi nước nguội bớt và chắt lấy phần nước để tắm, dùng phần bã chà xát nhẹ vào những vị trí đang bị ngứa và các nốt ghẻ trên da 1 lần/ngày cho đến khi khỏi hẳn.
• Bài thuốc cầm máu và chữa tổn thương ngoài da: Dùng lá ba chạc tươi và cỏ nhọ nồi theo tỉ lệ 1:2 cho vào cối và thực hiện giã nhuyễn rồi đắp thuốc vào vị trí đang bị chảy máu sau đó dùng băng ép chặt vết thương. Sau khi lượng máu đã được cầm, dùng lá ba chạc tươi và cỏ nhọ nồi theo tỉ lệ 2:1, giã nhuyễn, đắp thuốc vào vị trí đang bị tổn thương, qua hôm sau thay thuốc mới.

Bài thuốc chữa bệnh tiêu hóa từ cây ba gạc

Bên cạnh tác dụng với da, cây ba gạc còn được y học cổ truyền ứng dụng trong nhiều bài thuốc hỗ trợ điều trị các bệnh lý tiêu hóa:

• Chữa chán ăn, bồi bổ cơ thể, kích thích tiêu hóa: Dùng 10 - 15g rễ hoặc vỏ thân sắc với 1 lít nước chia làm nhiều lần uống trong ngày, dùng thuốc đều đặn liên tục trong 1 tháng.
• Bài thuốc giải độc lá ngón, giải độc gan: Dùng 15 - 20g lá, vỏ thân hay rễ đều được để sắc lấy nước uống.

Bài thuốc dành cho phụ nữ từ cây ba gạc

Không chỉ có giá trị trong điều trị nhiều bệnh lý thông thường, cây ba gạc còn được sử dụng trong các bài thuốc dân gian dành riêng cho phụ nữ. Bài thuốc điều trị rối loạn kinh nguyệt là lấy 12g rễ ba chạc rửa sạch, sắc lấy 400ml nước, chia thuốc thành 3 lần uống trong ngày và uống trước chu kỳ kinh nguyệt 15 ngày.

Bài thuốc chữa bệnh cơ, xương, khớp từ cây ba gạc

Trong y học dân gian, cây ba gạc còn được biết đến với các bài thuốc hỗ trợ điều trị đau nhức cơ, xương, khớp hiệu quả:

• Bài thuốc chữa bệnh phong thấp, đau nhức xương khớp: Lấy 15g rễ (hay vỏ thân) sắc với 1 lít nước uống hàng ngày hoặc ngâm rượu để uống cũng có hiệu quả rất tốt.
• Bài thuốc đắp chữa đau nhức: Dùng 10g lá ba chạc tươi, 10g lá tầm gửi cây sau sau rửa sạch, giã nát và đắp vào khu vực đang bị đau nhức trên cơ thể, mỗi ngày 1 lần, duy trì trong 7 - 10 ngày.
• Bài thuốc uống chữa đau nhức: Dùng 15g ba chạc, 15g độc lực (đơn châu chấu), 15g cốt khí (nam hoàng cầm), 15g gối hạc, 15g rẻ gấc, 15g lá lốt, 15g cà vạnh (cà gai leo), 15g dây chỉ (tơ mành, phong xa đằng), 15g lá cà phê, 15g bưởi bung (cơm rượu) sắc cùng với 600ml nước lọc trên lửa nhỏ trong 30 phút hoặc cho đến khi lượng nước thuốc trong nồi chỉ còn lại 100ml. Sau đó để nguội bớt và chắt lấy phần nước uống thành 2 lần uống trong ngày, mỗi ngày 1 thang, dùng liên tục đến khi bệnh giảm.
• Bài thuốc trị đau nhức xương khớp, đau gân: Dùng 4 - 12g rễ hoặc vỏ thân cây ba chạc khô sắc cùng với 400ml nước lọc đến khi còn lại 200ml thì chia thuốc thành 2 lần uống trong ngày, mỗi ngày dùng 1 thang đến khi bệnh giảm.

Lưu ý khi sử dụng sản phẩm từ cây ba gạc

Khi sử dụng các sản phẩm hoặc bài thuốc từ cây ba gạc, người dùng cần lưu ý một số điểm quan trọng để đảm bảo an toàn và hiệu quả:

• Các chế phẩm từ ba gạc chỉ sử dụng ngắn hạn, liều thấp và có chỉ định của thầy thuốc, không dùng kéo dài hoặc tự ý tăng liều.
• Thuốc được bào chế từ cây ba gạc có tương tác với rượu và các thức uống có cồn, thuốc Digoxin (Lanoxin®), thuốc Levodopa, thuốc chống trầm cảm (MAOIs), thuốc trị bệnh thần kinh.
• Không nên dùng các chế phẩm từ ba gạc khi loét dạ dày tá tràng, nhồi máu cơ tim, hen suyễn đang đợt cấp,…

Cây ba gạc là một dược liệu dân gian quen thuộc với nhiều công dụng trong hỗ trợ điều trị các bệnh ngoài da, tiêu hóa, cơ xương khớp và tăng cường sức đề kháng. Tuy nhiên, để phát huy hiệu quả và đảm bảo an toàn, người dùng cần hiểu rõ đặc tính dược liệu, cách sử dụng phù hợp và liều lượng hợp lý. Việc tham khảo ý kiến người có chuyên môn trước khi dùng sẽ giúp tận dụng tốt giá trị của cây ba gạc trong chăm sóc sức khỏe.