Cây thuốc cá: Công dụng, cách dùng và những lưu ý quan trọng

Cây thuốc cá là một loại dược liệu quen thuộc trong đời sống, đặc biệt ở các vùng nông thôn. Tuy nhiên, do chứa độc tính nên việc sử dụng loại cây này cần hết sức cẩn trọng và phải có sự hiểu biết nhất định để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.

Cây thuốc cá là cây gì?

Cây thuốc cá, còn có các tên gọi khác như dây mật, dây ruốc cá, lầu tín, có tên khoa học là Derris elliptica, thuộc họ Đậu (Fabaceae). Đây là một loài thực vật dây leo có nguồn gốc từ Đông Nam Á và các đảo phía tây nam Thái Bình Dương, bao gồm cả New Guinea.

Thành phần hóa học quan trọng nhất trong rễ cây là rotenone, một hợp chất isoflavone có độc tính cao. Chính nhờ hoạt chất này mà cây được sử dụng rộng rãi như một loại thuốc trừ sâu tự nhiên và chất độc dùng để đánh bắt cá (piscicide).

Đặc điểm nhận biết cây thuốc cá

Để tránh nhầm lẫn với các loại cây khác, việc nhận biết chính xác cây thuốc cá qua các đặc điểm hình thái là rất quan trọng. Dưới đây là những đặc điểm nổi bật của cây:

• Thân cây: Là dạng thân leo, có thể dài tới 10 mét. Thân non có lông và màu xanh, khi già chuyển sang màu nâu và nhẵn hơn.
• Lá cây: Lá kép lông chim lẻ, mọc so le, mỗi lá có từ 7 - 13 lá chét. Các lá chét có hình trái xoan hoặc thuôn dài, mặt trên nhẵn bóng màu xanh đậm, mặt dưới có lông mịn màu xanh nhạt hơn.
• Hoa: Hoa mọc thành từng chùm ở kẽ lá, có màu hồng hoặc tím nhạt khá đẹp mắt. Mỗi bông hoa có 5 cánh đặc trưng của họ Đậu.
• Quả: Quả thuộc dạng quả đậu, dẹt, có lông bao phủ. Mỗi quả chứa từ 1 - 4 hạt hình thận.
• Rễ: Đây là bộ phận chứa hàm lượng rotenone cao nhất, có màu vàng nhạt và vị rất đắng. Rễ cây thường được thu hoạch để sử dụng cho các mục đích chính.

Công dụng của cây thuốc cá

Nhờ hoạt chất rotenone, cây thuốc cá có những công dụng chính trong nông nghiệp và một số ứng dụng trong y học dân gian, nhưng cần được sử dụng một cách thận trọng.

Trong nông nghiệp, đây là công dụng phổ biến và được biết đến rộng rãi nhất. Rễ cây được giã nát, ngâm trong nước để tạo ra một dung dịch dùng làm thuốc trừ sâu sinh học, hiệu quả trong việc tiêu diệt nhiều loại sâu bệnh hại cây trồng mà ít gây ô nhiễm môi trường so với thuốc trừ sâu hóa học.

Trong y học dân gian, một số nơi sử dụng lá và rễ cây thuốc cá để điều trị các bệnh ngoài da như ghẻ lở, nấm da. Người ta thường giã nát dược liệu rồi ngâm với rượu hoặc nước để lấy dung dịch bôi lên vùng da bị bệnh. Tuy nhiên, cách làm này tiềm ẩn nhiều rủi ro do độc tính của rotenone có thể ngấm qua da, đặc biệt là qua các vết thương hở.

Cách dùng cây thuốc cá trong dân gian

Các phương pháp sử dụng cây thuốc cá trong dân gian chủ yếu dựa trên kinh nghiệm truyền miệng và chỉ nên được xem là thông tin tham khảo. Việc tự ý áp dụng có thể gây nguy hiểm.

• Diệt sâu bọ: Rễ cây được đào về, rửa sạch, giã nát rồi ngâm trong nước theo một tỷ lệ nhất định. Sau vài giờ, dung dịch này được lọc và phun trực tiếp lên cây trồng để trừ sâu.
• Đánh bắt cá: Tương tự như cách làm thuốc trừ sâu, rễ cây được giã nát và thả xuống các khu vực ao, hồ nhỏ. Rotenone sẽ làm cá bị say, nổi lên mặt nước và dễ dàng thu bắt.
• Chữa bệnh ngoài da: Dùng một lượng nhỏ rễ hoặc lá tươi, giã nát, sau đó ngâm với cồn hoặc rượu trắng. Dùng dung dịch này bôi một lớp mỏng lên vùng da bị ghẻ, lở. Cần lưu ý không bôi lên vùng da có vết thương hở.

Những lưu ý khi sử dụng

Việc sử dụng cây thuốc cá sai cách có thể gây ra ngộ độc nghiêm trọng, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng. Do đó, cần tuyệt đối tuân thủ những lưu ý an toàn sau đây:

• Độc tính rất cao: Rotenone là một chất độc mạnh. Nếu nuốt phải, nạn nhân có thể bị đau bụng dữ dội, nôn mửa, mệt mỏi, chóng mặt, co giật, khó thở và suy hô hấp.
• Tuyệt đối không được uống: Không sử dụng bất kỳ bộ phận nào của cây dưới dạng thuốc sắc, thuốc hãm hay ăn trực tiếp.
• Chỉ dùng ngoài da một cách thận trọng: Nếu dùng để trị bệnh ngoài da, chỉ bôi một lượng rất nhỏ lên vùng da lành, không có vết xước hay vết thương hở để tránh chất độc hấp thu vào máu.
• Tránh tiếp xúc trực tiếp: Khi giã hoặc xử lý cây, nên đeo găng tay và kính bảo hộ để tránh dịch cây bắn vào mắt, mũi, miệng. Cần rửa tay thật kỹ bằng xà phòng sau khi tiếp xúc.
• Đối tượng đặc biệt: Phụ nữ có thai, đang cho con bú và trẻ em tuyệt đối không được sử dụng hoặc tiếp xúc với dược liệu này.
• Bảo quản an toàn: Cần để cây và các chế phẩm từ cây ở nơi xa tầm tay trẻ em và vật nuôi.
• Luôn tham khảo ý kiến chuyên gia: Trước khi có ý định sử dụng cây thuốc cá cho bất kỳ mục đích nào liên quan đến sức khỏe, việc tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc lương y có chuyên môn là bắt buộc.

Tóm lại, cây thuốc cá là một loại thực vật có ích trong nông nghiệp nhưng lại là con dao hai lưỡi đối với sức khỏe con người. Việc trang bị kiến thức đầy đủ và luôn đặt sự an toàn lên hàng đầu là điều cần thiết khi tiếp xúc hay có ý định sử dụng loại cây này.