Chanh dây vàng: Lợi ích sức khoẻ và những lưu ý khi sử dụng

Chanh dây vàng thường có quả lớn hơn chanh dây tím và vỏ chuyển từ xanh sang vàng khi chín. Hương vị và mức độ chua ngọt thay đổi tùy giống, điều kiện trồng và độ chín. Khi quả chín, các hợp chất tạo hương phát triển rõ hơn, góp phần tạo nên mùi thơm đặc trưng của chanh dây.

Giới thiệu về chanh dây

Chanh dây, còn gọi là chanh leo, là quả của các loài thực vật thuộc chi Passiflora, họ Lạc tiên (Passifloraceae). Chanh dây có nhiều dạng và giống trồng với đặc điểm quả đa dạng về kích thước, màu vỏ và màu thịt quả. Trong đó, chanh dây tím và chanh dây vàng là hai dạng phổ biến của Passiflora edulis.

Chanh dây có nguồn gốc chủ yếu từ khu vực châu Mỹ, đặc biệt là các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Hiện nay, chanh dây được trồng rộng rãi ở nhiều khu vực có điều kiện khí hậu phù hợp.

Giá trị dinh dưỡng của chanh dây

Chanh dây cung cấp nhiều thành phần dinh dưỡng, trong đó đáng chú ý là chất xơ, vitamin C và một số khoáng chất như kali và sắt. Thành phần dinh dưỡng của chanh dây có thể thay đổi tùy giống, độ chín và bộ phận của quả. Theo dữ liệu dinh dưỡng của USDA, 100 g phần ăn được của chanh dây tím cung cấp khoảng 97 kcal, 10,4 g chất xơ, 30 mg vitamin C, 64 µg vitamin A, 1,6 mg sắt và 348 mg kali. Các giá trị này được đưa ra để tham khảo cho chanh dây tím và không nên dùng để đại diện trực tiếp cho thành phần dinh dưỡng của mọi giống chanh dây vàng.

Ngoài vitamin và khoáng chất, chanh dây còn chứa các hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học, trong đó có polyphenol và carotenoid. Hàm lượng và thành phần các hợp chất này có thể khác nhau giữa các giống chanh dây cũng như phụ thuộc vào độ chín và bộ phận của quả.

Chanh dây cũng là nguồn cung cấp vitamin C. Vitamin C có khả năng tăng hấp thu sắt không-heme từ thực phẩm, do đó việc sử dụng chanh dây cùng các thực phẩm giàu sắt có thể hỗ trợ hấp thu sắt trong bữa ăn. Tuy nhiên, chanh dây không phải là thuốc điều trị thiếu sắt hoặc thiếu máu.

Chanh dây vàng có vị thế nào?

Chanh dây vàng thường được gọi trong tài liệu khoa học là Passiflora edulis f. flavicarpa. Đây là dạng chanh dây có vỏ chuyển từ xanh sang vàng khi chín và được trồng phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Chanh dây vàng có quan hệ rất gần với dạng chanh dây tím (Passiflora edulis f. edulis).

So với chanh dây tím, chanh dây vàng thường có quả lớn hơn và vỏ màu vàng khi chín. Hương vị và độ chua ngọt có thể thay đổi tùy giống, điều kiện trồng và độ chín của quả. Một số giống chanh dây vàng có vị chua ngọt đặc trưng và mùi thơm rõ. Trong quá trình chín, màu vỏ chuyển vàng rõ hơn, đồng thời thành phần và hàm lượng tương đối của các hợp chất dễ bay hơi thay đổi, góp phần hình thành hương thơm và mùi vị đặc trưng của chanh dây.

Chanh dây vàng có thể ăn trực tiếp bằng cách bổ đôi quả và dùng thìa lấy phần thịt quả cùng hạt. Nếu không thích ăn hạt, có thể lọc qua rây để lấy phần dịch quả khi chế biến nước uống hoặc sinh tố.

Về dinh dưỡng, chanh dây vàng cung cấp carbohydrate, chất xơ, vitamin C và một số khoáng chất. Trong quá trình chín, hàm lượng đường, vitamin C và một số hợp chất phenolic có thể biến đổi, từ đó ảnh hưởng đến giá trị dinh dưỡng cũng như đặc tính hương vị của chanh dây.

Người bệnh đái tháo đường vẫn có thể sử dụng chanh dây như một phần của chế độ ăn phù hợp, nhưng không nên cho rằng vì đường trong quả là đường tự nhiên nên có thể ăn không giới hạn. Người bệnh cần chú ý khẩu phần và tổng lượng carbohydrate trong chế độ ăn; đặc biệt, các loại nước chanh dây có thêm đường hoặc sữa đặc sẽ làm tăng lượng đường của khẩu phần.

Tác dụng của chanh dây vàng

Ngoài hương vị đặc trưng, chanh dây vàng cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật. Những thành phần này góp phần bổ sung dưỡng chất cho chế độ ăn uống đa dạng và cân bằng.

Bổ sung vitamin và các hợp chất thực vật

Chanh dây vàng cung cấp vitamin C, vitamin A và một số hợp chất thực vật, góp phần bổ sung dưỡng chất cho chế độ ăn. Vitamin và khoáng chất đầy đủ có vai trò đối với hoạt động bình thường của hệ miễn dịch. Tuy nhiên, chưa có đủ bằng chứng để khẳng định ăn chanh dây vàng có tác dụng phòng ngừa hoặc điều trị nhiễm trùng.

Bên cạnh việc bổ sung dưỡng chất từ thực phẩm, bạn có thể tham khảo thêm các sản phẩm vitamin và khoáng chất tại Nhà thuốc Long Châu. Nếu yêu thích hương vị trái cây, bạn có thể tham khảo bột điện giải Kamizol Sport Drink vị chanh dây, dạng gói tiện dụng, phù hợp bổ sung nước và điện giải trong những trường hợp cơ thể cần bù nước.

Lưu ý, thực phẩm bổ sung không thay thế chế độ ăn uống cân bằng và không có tác dụng điều trị bệnh. Nên lựa chọn sản phẩm phù hợp với nhu cầu và tình trạng sức khỏe của mỗi người.

Có thể hỗ trợ chế độ ăn kiểm soát đường huyết

Chanh dây cung cấp chất xơ và carbohydrate, đồng thời có thể được sử dụng với khẩu phần phù hợp như một phần của chế độ ăn đa dạng ở người bệnh đái tháo đường. Tuy nhiên, không có đủ bằng chứng để khẳng định ăn chanh dây vàng có tác dụng ổn định đường huyết, cải thiện độ nhạy insulin hoặc làm giảm cholesterol LDL.

Một số nghiên cứu đã khảo sát bột vỏ chanh dây vàng ở người bệnh đái tháo đường type 2 và ghi nhận những kết quả khác nhau. Một nghiên cứu cho thấy bột vỏ chanh dây vàng có thể cải thiện một số chỉ số liên quan đến kiểm soát đường huyết và tình trạng kháng insulin, nhưng một thử nghiệm ngẫu nhiên khác không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về glucose máu, glucose lúc đói hoặc HbA1c. Do đó, chưa thể xem chanh dây vàng hay các sản phẩm từ chanh dây là phương pháp điều trị hoặc kiểm soát bệnh đái tháo đường.

Bổ sung các chất dinh dưỡng có lợi cho sức khỏe tim mạch

Chanh dây cung cấp kali và các hợp chất thực vật như polyphenol, trong đó một số hợp chất polyphenol của Passiflora đã được nghiên cứu về hoạt tính chống oxy hóa và các tác động tiềm năng đối với hệ tim mạch. Tuy nhiên, phần lớn bằng chứng về tác dụng tim mạch của các hợp chất này vẫn đến từ nghiên cứu thực nghiệm hoặc nghiên cứu về chiết xuất, chưa đủ để khẳng định rằng ăn chanh dây vàng có thể phòng ngừa bệnh tim mạch, làm tăng lưu lượng máu, giảm tắc nghẽn động mạch hoặc kiểm soát cholesterol.

Vì vậy, chanh dây nên được xem là một loại trái cây có thể góp phần vào chế độ ăn uống lành mạnh, thay vì một thực phẩm có tác dụng điều trị hoặc phòng ngừa bệnh tim mạch.

Bổ sung vitamin và các hợp chất chống oxy hóa cho cơ thể

Chanh dây cung cấp vitamin C, vitamin A và các hợp chất thực vật, trong đó có polyphenol và carotenoid. Những chất này góp phần bổ sung dưỡng chất và tham gia vào nhiều chức năng sinh lý của cơ thể.

Tuy nhiên, chưa có bằng chứng cho thấy ăn một lượng chanh dây vàng cụ thể mỗi ngày có thể làm trắng da hoặc cải thiện làn da rõ rệt. Do đó, không nên khẳng định rằng ăn 1 - 2 quả hoặc uống một ly chanh dây mỗi ngày sẽ giúp da trắng sáng hơn.

Bổ sung folate và kali

Chanh dây cung cấp một lượng folate và kali, là những chất dinh dưỡng cần thiết cho nhiều chức năng của cơ thể, bao gồm chuyển hóa, hoạt động của tế bào và hệ thần kinh. Tuy nhiên, không có đủ bằng chứng để khẳng định ăn chanh dây vàng có thể điều trị hoặc làm giảm căng thẳng, mệt mỏi.

Dùng chanh dây vàng cần lưu ý gì?

Chanh dây vàng có thể được sử dụng như một phần của chế độ ăn uống đa dạng. Hạt chanh dây có thể ăn cùng phần thịt quả; nếu không thích ăn hạt, có thể lọc bỏ khi chế biến nước uống hoặc sinh tố.

Người bệnh đái tháo đường nên chú ý khẩu phần và lượng đường bổ sung khi chế biến chanh dây thành nước uống hoặc sinh tố. Nếu thêm đường hoặc sữa đặc, tổng lượng carbohydrate và năng lượng của khẩu phần sẽ tăng.

Nếu đang sử dụng các chế phẩm chiết xuất từ Passiflora hoặc thực phẩm bổ sung có thành phần thảo dược, nên thông báo cho bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn về cách sử dụng và khả năng tương tác với thuốc.

Cách pha nước chanh dây vàng

Chanh dây vàng cũng được dùng làm nước giải khát thơm ngon tuyệt vời, các bước thực hiện như sau:

Chuẩn bị nguyên liệu:

• 2 quả chanh dây vàng chín;
• 300 - 400 ml nước lọc;
• 1 - 2 thìa cà phê đường hoặc lượng tùy khẩu vị;
• Đá viên tùy thích;
• Dụng cụ: Ly, thìa, rây lọc nếu muốn lọc hạt.

Cách pha chế:

• Bước 1: Rửa sạch chanh dây, để ráo nước rồi cắt đôi. Dùng thìa lấy phần thịt quả và hạt cho vào ly.
• Bước 2: Thêm nước lọc và đường, khuấy đều cho đường tan. Có thể điều chỉnh lượng đường tùy khẩu vị hoặc không thêm đường.
• Bước 3: Thêm đá viên và thưởng thức. Nếu không thích ăn hạt, có thể dùng rây lọc để tách hạt trước khi pha.

Lưu ý: Nếu muốn kiểm soát lượng carbohydrate và năng lượng của đồ uống, nên hạn chế hoặc không thêm đường khi pha chanh dây. Đặc biệt, người bệnh đái tháo đường cần tính lượng carbohydrate từ đường bổ sung vào tổng lượng carbohydrate của khẩu phần.

Cách làm sinh tố chanh dây vàng

Sinh tố chanh dây vàng có thể được pha chế đơn giản từ chanh dây, sữa và đá. Lượng đường có thể điều chỉnh tùy khẩu vị hoặc không thêm nếu muốn hạn chế đường bổ sung.

Chuẩn bị nguyên liệu:

• 3 quả chanh dây vàng chín;
• 100 - 150 ml sữa tươi không đường;
• 1 - 2 thìa cà phê đường hoặc có thể không thêm đường;
• Đá viên hoặc đá bào tùy thích;
• Dụng cụ: Máy xay sinh tố, ly, thìa và rây lọc nếu cần.

Cách pha chế:

• Bước 1: Rửa sạch chanh dây, để ráo rồi cắt đôi. Dùng thìa lấy phần thịt quả và hạt cho vào ly hoặc tô. Nếu không thích ăn hạt, có thể dùng rây lọc để lấy phần dịch quả.
• Bước 2: Cho phần thịt quả chanh dây, sữa tươi không đường, đường và đá vào máy xay sinh tố. Xay trong thời gian ngắn đến khi hỗn hợp hòa quyện.
• Bước 3: Rót sinh tố ra ly và thưởng thức ngay. Có thể điều chỉnh độ đặc bằng cách thêm một lượng nhỏ sữa hoặc nước lọc; độ ngọt có thể điều chỉnh bằng lượng đường sử dụng.

Lưu ý: Không nhất thiết phải thêm đường hoặc sữa đặc để tạo vị ngọt. Nếu sử dụng sữa đặc hoặc thêm nhiều đường, lượng đường và năng lượng của đồ uống sẽ tăng. Người bệnh đái tháo đường nên ưu tiên phiên bản không thêm đường và lưu ý khẩu phần phù hợp với chế độ ăn được khuyến nghị.

Nhìn chung, chanh dây vàng là loại trái cây cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và các hợp chất thực vật, có thể được sử dụng như một phần của chế độ ăn đa dạng và cân bằng. Tuy nhiên, bằng chứng về tác dụng điều trị hoặc phòng ngừa bệnh của chanh dây còn hạn chế, vì vậy không nên sử dụng chanh dây hoặc các sản phẩm từ chanh dây để thay thế phương pháp điều trị đã được bác sĩ chỉ định. Khi chế biến thành nước uống hoặc sinh tố, nên kiểm soát lượng đường bổ sung, đặc biệt ở người bệnh đái tháo đường.

Xem thêm: Chanh vàng: Giá trị dinh dưỡng, công dụng, lưu ý khi dùng