Cơ vân là gì? Chức năng của cơ vân là gì?

Cơ thể con người có nhiều nhóm cơ khác nhau, mỗi loại đảm nhiệm một chức năng riêng biệt để duy trì sự sống và vận động. Trong đó có nhóm cơ chịu trách nhiệm cho các chuyển động chủ động, từ những hoạt động đơn giản đến các vận động phức tạp. Việc hiểu rõ cấu tạo và vai trò của nhóm cơ này giúp chúng ta chăm sóc sức khỏe vận động tốt hơn.

Cơ vân là gì?

Phần lớn cơ trong cơ thể người thuộc nhóm cơ vân, hay còn gọi là cơ xương. Nhóm cơ này chiếm khoảng 30 - 40% tổng khối lượng cơ thể và được gắn với xương thông qua các gân - những dải mô liên kết bền chắc. Các cơ ở vai, đùi sau hay thành bụng đều là những ví dụ điển hình.

Cơ thể chúng ta có ba loại cơ chính gồm cơ vân, cơ tim và cơ trơn. Cơ vân là loại cơ hoạt động theo ý muốn, nghĩa là bạn có thể chủ động điều khiển khi nào chúng co hay giãn. Hệ thần kinh soma chịu trách nhiệm truyền tín hiệu từ não đến các cơ này, ví dụ khi bạn đưa tay lấy một vật trên cao, nhiều cơ ở cổ, vai và cánh tay cùng phối hợp hoạt động.

Ngược lại, cơ tim và cơ trơn vận hành một cách tự động, không phụ thuộc vào ý thức của con người. Chúng chịu sự kiểm soát của hệ thần kinh tự chủ và đảm nhiệm các chức năng sống còn như tim đập hay đẩy thức ăn trong ống tiêu hóa. Các cơ trong hệ bài tiết cũng thuộc nhóm này, giúp cơ thể đào thải chất cặn bã và độc tố.

Khối lượng cơ vân ở mỗi người không giống nhau và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố. Nam giới thường có tỷ lệ cơ cao hơn nữ giới, và những người có thể hình lớn cũng có xu hướng sở hữu nhiều cơ hơn. Theo thời gian, đặc biệt khi tuổi tăng lên, khối lượng cơ có xu hướng giảm dần nếu không được duy trì bằng vận động phù hợp.

Cấu tạo của cơ vân như thế nào?

Cơ vân phân bố xen giữa các xương trong toàn bộ hệ vận động của cơ thể. Chúng được cấu tạo từ nhiều sợi cơ có tính đàn hồi, kích thước dao động từ rất nhỏ đến khá lớn tùy từng vị trí. Những sợi cơ này thường chạy dọc theo chiều dài của bó cơ.

Khi các sợi cơ co rút lại, chúng tạo ra lực kéo tác động lên xương thông qua gân. Chính cơ chế co và giãn này giúp xương cử động, từ đó cơ thể có thể thực hiện đa dạng các động tác trong sinh hoạt hằng ngày.

Mỗi cơ được cấu tạo từ rất nhiều sợi cơ nhỏ, có thể lên đến hàng nghìn sợi trong một khối cơ. Các sợi này không nằm rời rạc mà được tổ chức thành từng bó và được bao bọc bởi các lớp mô liên kết khác nhau để bảo vệ và nâng đỡ.

• Màng ngoài cơ (Epimysium): Đây là lớp mô liên kết ở ngoài cùng, bao trọn toàn bộ khối cơ và giúp giữ cấu trúc cơ ổn định.
• Màng bao cơ (Perimysium): Lớp nằm ở giữa, bao quanh từng bó sợi cơ bên trong cơ.
• Màng nội cơ (Endomysium): Lớp mỏng nhất, bao bọc riêng lẻ từng sợi cơ, tạo môi trường hỗ trợ cho hoạt động co cơ.

Chức năng của cơ vân là gì?

Cơ vân giữ vai trò trung tâm trong hệ vận động của cơ thể. Nhóm cơ này tham gia vào nhiều hoạt động quan trọng hằng ngày, từ ăn uống đến hô hấp và giữ thăng bằng. Nhờ có cơ vân, cơ thể mới có thể thực hiện các chuyển động linh hoạt và có kiểm soát.

Trong quá trình tiêu hóa, cơ vân hỗ trợ các động tác nhai và nuốt, giúp đưa thức ăn từ miệng xuống các đoạn tiếp theo của ống tiêu hóa. Chúng cũng góp phần làm thay đổi thể tích lồng ngực thông qua sự co giãn, tạo điều kiện cho quá trình hít vào và thở ra diễn ra nhịp nhàng.

Ngoài vận động, cơ vân còn giúp duy trì tư thế đứng, ngồi thẳng và giữ cho cơ thể ổn định khi di chuyển. Khi các cơ này co lại, chúng kéo xương chuyển động, từ đó tạo nên các cử động ở tay, chân và nhiều vùng khác. Đồng thời, cơ vân còn hỗ trợ bảo vệ khớp, giữ các cấu trúc này đúng vị trí và giảm nguy cơ chấn thương.

Bên cạnh đó, mô cơ còn là nơi dự trữ một số chất dinh dưỡng quan trọng phục vụ cho hoạt động của cơ thể. Sự co cơ cũng sinh nhiệt, góp phần giữ ổn định thân nhiệt, đặc biệt khi môi trường xung quanh lạnh.

Những bệnh và rối loạn thường gặp có thể tác động đến cơ vân là gì?

Cơ vân có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều vấn đề sức khỏe khác nhau, từ các chấn thương đơn giản trong sinh hoạt hằng ngày cho đến những bệnh lý mạn tính phức tạp. Mức độ ảnh hưởng có thể nhẹ, chỉ gây đau nhức tạm thời, nhưng cũng có trường hợp tiến triển nặng, làm suy giảm chức năng vận động hoặc đe dọa sức khỏe nếu không được can thiệp kịp thời. Dưới đây là một số tình trạng tiêu biểu thường liên quan đến hệ cơ vân:

• Loạn dưỡng cơ là nhóm bệnh di truyền khiến sợi cơ yếu dần theo thời gian do cấu trúc cơ bị thoái hóa. Người bệnh thường gặp khó khăn trong vận động, đi lại và có thể mất dần khả năng tự chăm sóc bản thân khi bệnh tiến triển nặng.
• Bệnh nhược cơ (Myasthenia Gravis - MG) là rối loạn tự miễn ảnh hưởng đến sự dẫn truyền tín hiệu giữa thần kinh và cơ. Tình trạng này khiến cơ nhanh mỏi, yếu rõ khi hoạt động lặp lại, thường gặp ở cơ mắt, mặt, nuốt và tay chân.
• Tiêu cơ vân là hiện tượng sợi cơ bị phá hủy hàng loạt, giải phóng các chất trong tế bào cơ vào máu. Nguyên nhân có thể do chấn thương nặng, vận động quá sức, nhiễm trùng hoặc tác dụng phụ của thuốc. Nếu không xử trí sớm, biến chứng có thể ảnh hưởng đến thận và đe dọa tính mạng.
• Teo cơ xảy ra khi khối lượng và kích thước cơ giảm đi do ít vận động, tổn thương thần kinh hoặc bệnh lý mạn tính. Cơ bị teo thường yếu rõ, giảm sức mạnh và ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt bình thường.
• Căng cơ là tổn thương thường gặp do cơ bị kéo giãn quá mức hoặc vận động đột ngột, sai tư thế. Tình trạng này gây đau, sưng nhẹ và hạn chế cử động ở vùng cơ bị ảnh hưởng.
• Viêm gân là tình trạng viêm ở các gân - cấu trúc nối cơ với xương. Người bệnh thường đau khi cử động, đặc biệt ở vai, khuỷu tay, cổ tay hoặc gót chân, và dễ gặp ở những người lao động lặp đi lặp lại một động tác trong thời gian dài.

Nhóm cơ vân giữ vai trò quan trọng trong hầu hết các vận động chủ động của cơ thể, từ những động tác đơn giản đến hoạt động phức tạp hằng ngày. Việc hiểu rõ cấu tạo, chức năng và cách chăm sóc hệ cơ giúp duy trì sức mạnh, sự dẻo dai và hạn chế chấn thương. Khi nắm được bản chất cơ vân là gì, bạn sẽ có cái nhìn đầy đủ hơn về cách cơ thể vận hành và cách bảo vệ sức khỏe vận động lâu dài.