Dầu cá (Fish oil) là gì? Dầu cá có tác dụng gì với sức khỏe?

Dầu cá cung cấp chủ yếu hai loại axit béo omega-3 là EPA và DHA. Đây là những chất tham gia vào cấu trúc màng tế bào và nhiều hoạt động sinh lý của cơ thể. Tuy vậy, dầu cá là sản phẩm bổ sung, không phải thuốc chữa bệnh và không phải ai cũng cần uống thêm nếu chế độ ăn đã cung cấp đủ omega-3.

Dầu cá là gì?

Dầu cá là loại dầu được lấy từ mô của các loại cá, đặc biệt là những loài cá béo. Thành phần được quan tâm nhiều nhất trong dầu cá là hai axit béo omega-3 chuỗi dài gồm EPA (eicosapentaenoic acid) và DHA (docosahexaenoic acid).

EPA và DHA cũng có trong thực phẩm như cá hồi, cá mòi, cá trích, cá thu và một số loại hải sản. DHA hiện diện với hàm lượng cao trong não và võng mạc, trong khi EPA và DHA đều tham gia vào nhiều quá trình liên quan đến tim mạch, mạch máu và đáp ứng viêm.

Trên thị trường, fish oil thường được sản xuất dưới dạng viên nang mềm hoặc dạng lỏng. Hàm lượng “dầu cá” ghi trên bao bì không đồng nghĩa với lượng EPA và DHA thực tế. Vì vậy, khi lựa chọn sản phẩm, cần đọc bảng thành phần để biết lượng EPA và DHA trong mỗi khẩu phần thay vì chỉ nhìn tổng lượng fish oil.

Dầu cá cũng không hoàn toàn giống dầu gan cá. Dầu gan cá có thể cung cấp thêm vitamin A và vitamin D, do đó sử dụng quá mức có thể làm tăng nguy cơ hấp thu quá nhiều các vitamin này.

Dầu cá có tác dụng gì?

Lợi ích của dầu cá chủ yếu liên quan đến EPA và DHA. Một số tác dụng đã có bằng chứng tương đối rõ, trong khi những lợi ích khác vẫn cần thêm nghiên cứu và không nên được xem là tác dụng chắc chắn của mọi sản phẩm fish oil.

Hỗ trợ giảm triglyceride trong máu

Đây là một trong những tác dụng được nghiên cứu rõ nhất của omega-3 EPA và DHA. Bổ sung omega-3 có thể làm giảm triglyceride, một loại chất béo lưu thông trong máu.

Tuy nhiên, cần phân biệt thực phẩm bổ sung dầu cá thông thường với các chế phẩm omega-3 kê đơn được sử dụng trong điều trị tăng triglyceride. Người có triglyceride cao không nên tự mua dầu cá liều cao để thay thế thuốc hoặc phác đồ mà bác sĩ đã chỉ định.

Hỗ trợ sức khỏe tim mạch

Omega-3 từ cá và hải sản là một phần của chế độ ăn có lợi cho sức khỏe tim mạch. Ăn cá thường xuyên trong một chế độ ăn cân bằng có liên quan đến lợi ích tim mạch, đặc biệt khi cá thay thế những thực phẩm kém lành mạnh hơn.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa uống viên dầu cá sẽ phòng ngừa bệnh tim ở tất cả mọi người. Bằng chứng về việc bổ sung fish oil để phòng biến cố tim mạch ở người khỏe mạnh không đồng nhất. Vì vậy, không nên coi dầu cá là sản phẩm thay thế cho chế độ ăn lành mạnh, vận động hoặc thuốc tim mạch.

Cung cấp DHA cho não và hệ thần kinh

DHA là một thành phần quan trọng của màng tế bào và hiện diện nhiều trong não. Cơ thể cần omega-3 cho các chức năng sinh lý bình thường của hệ thần kinh.

Một số nghiên cứu quan sát cho thấy chế độ ăn có nhiều cá có thể liên quan đến sức khỏe nhận thức tốt hơn. Tuy nhiên, chưa có đủ cơ sở để khẳng định rằng uống viên dầu cá ở người khỏe mạnh có thể tăng trí nhớ hoặc ngăn ngừa sa sút trí tuệ.

Do đó, những quảng cáo như “uống dầu cá giúp thông minh hơn” hay “ngăn Alzheimer” cần được nhìn nhận thận trọng.

Hỗ trợ sức khỏe của mắt

DHA có hàm lượng cao trong võng mạc và đóng vai trò trong cấu trúc, chức năng bình thường của mắt. Chế độ ăn cung cấp đầy đủ omega-3 vì thế là một phần của dinh dưỡng cân bằng.

Dù vậy, dầu cá không phải thuốc điều trị các bệnh về mắt. Với tình trạng khô mắt hoặc thoái hóa điểm vàng, kết quả nghiên cứu về việc dùng viên omega-3 bổ sung chưa đồng nhất. Người đang mắc bệnh mắt nên tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ nhãn khoa thay vì tự tăng liều dầu cá.

Có thể hỗ trợ người mắc viêm khớp dạng thấp

Một số nghiên cứu cho thấy omega-3 có thể hỗ trợ kiểm soát viêm khớp dạng thấp khi được sử dụng cùng phương pháp điều trị tiêu chuẩn. Ở một số người bệnh, việc bổ sung omega-3 có thể giúp giảm nhu cầu sử dụng một số thuốc giảm đau.

Tuy nhiên, hiệu quả đối với đau, sưng khớp hay cứng khớp buổi sáng chưa hoàn toàn nhất quán. Fish oil vì vậy chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thay thế thuốc điều trị viêm khớp dạng thấp.

Góp phần cung cấp omega-3 khi chế độ ăn thiếu cá

Không phải ai cũng thường xuyên ăn cá hoặc các thực phẩm giàu EPA và DHA. Trong một số trường hợp, sản phẩm bổ sung có thể là một nguồn cung cấp omega-3 thuận tiện.

Tuy nhiên, ưu tiên dinh dưỡng từ thực phẩm vẫn là lựa chọn phù hợp đối với đa số người khỏe mạnh. Cá còn cung cấp protein, vitamin, khoáng chất và nhiều dưỡng chất khác mà một viên dầu cá đơn thuần không thể thay thế.

Tác dụng phụ của fish oil khi dùng sai cách

Fish oil nhìn chung được dung nạp khá tốt khi sử dụng đúng cách. Tuy nhiên, dùng không phù hợp hoặc sử dụng liều cao có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn.

Các vấn đề thường gặp gồm:

• Vị tanh hoặc ợ có mùi cá: Đây là một trong những khó chịu phổ biến sau khi uống dầu cá.
• Khó chịu đường tiêu hóa: Người dùng có thể gặp ợ nóng, buồn nôn, đau hoặc khó chịu ở bụng và tiêu chảy.
• Hơi thở có mùi: Một số sản phẩm để lại mùi đặc trưng sau khi sử dụng.
• Tăng nguy cơ tương tác thuốc: Omega-3 liều cao có thể ảnh hưởng đến quá trình đông máu, vì vậy cần đặc biệt thận trọng nếu đang sử dụng thuốc chống đông hoặc thuốc ảnh hưởng đến đông máu.
• Nguy cơ khi sử dụng liều cao kéo dài: Một số thử nghiệm sử dụng omega-3 liều cao ở nhóm có bệnh tim mạch hoặc nguy cơ tim mạch cao ghi nhận nguy cơ rung nhĩ tăng nhẹ. Vì vậy, không nên tự sử dụng liều cao với mục đích phòng hoặc điều trị bệnh.

Nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường sau khi uống dầu cá, đặc biệt là phản ứng dị ứng hoặc tình trạng chảy máu bất thường, nên ngừng tự bổ sung và trao đổi với nhân viên y tế.

Cách uống dầu cá đúng cách an toàn

Không có một liều fish oil duy nhất phù hợp cho tất cả mọi người. Nhu cầu phụ thuộc vào chế độ ăn, độ tuổi, tình trạng sức khỏe, mục đích sử dụng và hàm lượng EPA/DHA của từng sản phẩm.

Để sử dụng an toàn, bạn nên đọc kỹ nhãn sản phẩm và kiểm tra lượng EPA + DHA thực tế trong mỗi khẩu phần. Hai sản phẩm cùng ghi “1.000 mg dầu cá” có thể cung cấp lượng EPA và DHA rất khác nhau.

Nên sử dụng đúng lượng được hướng dẫn trên nhãn hoặc theo chỉ định của nhân viên y tế. Không tự tăng số viên vì cho rằng càng nhiều omega-3 càng tốt.

Có thể uống dầu cá cùng bữa ăn. Cách này thường thuận tiện, dễ duy trì và có thể giúp hạn chế một số khó chịu ở đường tiêu hóa. Nếu uống nhiều viên theo hướng dẫn, việc chia vào các bữa ăn có thể dễ chịu hơn đối với một số người.

Người dùng dầu cá nhằm mục đích điều trị tăng triglyceride hoặc một bệnh lý cụ thể cần trao đổi với bác sĩ. Liều omega-3 dùng trong điều trị có thể khác đáng kể so với lượng có trong thực phẩm bổ sung thông thường.

Lưu ý khi sử dụng dầu cá

Trước khi bổ sung fish oil, điều quan trọng là xác định bạn có thực sự cần dùng hay không. Đối với nhiều người, omega-3 có thể được cung cấp thông qua một chế độ ăn đa dạng với cá và các thực phẩm phù hợp.

Khi sử dụng, cần chú ý một số điểm sau:

• Đọc hàm lượng EPA và DHA: Không đánh giá sản phẩm chỉ dựa trên tổng số miligam dầu cá.
• Không tự dùng liều cao: Liều cao không đồng nghĩa với hiệu quả tốt hơn và có thể làm tăng nguy cơ tác dụng không mong muốn.
• Kiểm tra các thuốc đang sử dụng: Người đang uống thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc những thuốc có khả năng ảnh hưởng đến chảy máu nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bổ sung omega-3.
• Thận trọng khi có tiền sử dị ứng cá hoặc hải sản: Cần kiểm tra thành phần và hỏi nhân viên y tế trước khi dùng.
• Trao đổi với bác sĩ nếu có bệnh tim mạch hoặc rối loạn nhịp tim: Không nên tự sử dụng omega-3 liều cao ở những trường hợp này.
• Phân biệt dầu cá và dầu gan cá: Dầu gan cá còn có thể chứa vitamin A và D; dùng quá mức có nguy cơ dẫn đến lượng vitamin quá cao.
• Không thay thế thuốc bằng thực phẩm bổ sung: Nếu đang điều trị tăng triglyceride, bệnh tim mạch, viêm khớp hoặc bệnh lý khác, không tự ngừng thuốc để chuyển sang dùng dầu cá.

Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, trẻ em và người đang điều trị bệnh mạn tính cũng nên hỏi nhân viên y tế trước khi sử dụng sản phẩm bổ sung omega-3.

Câu hỏi thường gặp về dầu cá

Thời điểm uống, khả năng sử dụng hàng ngày và việc dùng dầu cá cho trẻ em là những vấn đề thường khiến người dùng băn khoăn. Các câu trả lời dưới đây giúp làm rõ những điểm quan trọng.

Uống dầu cá khi nào tốt nhất?

Không có bằng chứng chắc chắn cho thấy một thời điểm cụ thể trong ngày như sáng, trưa hay tối mang lại hiệu quả vượt trội cho tất cả mọi người.

Bạn có thể uống dầu cá cùng một bữa ăn và chọn thời điểm dễ duy trì đều đặn. Nếu sản phẩm gây ợ tanh hoặc khó chịu ở dạ dày, uống trong hoặc ngay sau bữa ăn có thể dễ chịu hơn. Quan trọng hơn thời điểm uống là sử dụng đúng lượng, đều đặn khi thực sự cần và không tự ý tăng liều.

Uống dầu cá trước khi ngủ tốt không?

Có thể uống dầu cá vào buổi tối hoặc trước khi ngủ nếu cách này phù hợp với thói quen của bạn và không gây khó chịu tiêu hóa. Hiện không có cơ sở chắc chắn để khẳng định uống trước khi ngủ giúp omega-3 hoạt động tốt hơn so với các thời điểm khác trong ngày.

Nếu uống vào buổi tối khiến bạn bị ợ nóng, đầy bụng hoặc ợ tanh khi nằm, có thể chuyển sang uống cùng bữa sáng hoặc bữa trưa.

Ai không nên uống dầu cá?

Không phải tất cả mọi người đều bị chống chỉ định tuyệt đối với fish oil, nhưng một số nhóm cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng. Đặc biệt cần thận trọng nếu bạn đang dùng thuốc chống đông hoặc các thuốc ảnh hưởng đến đông máu; có tiền sử dị ứng cá hoặc hải sản; mắc bệnh lý tim mạch kèm rối loạn nhịp; đang mang thai hoặc cho con bú; hoặc chuẩn bị thực hiện thủ thuật, phẫu thuật.

Người đang điều trị bệnh mạn tính cũng nên cung cấp cho bác sĩ danh sách tất cả thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng để kiểm tra nguy cơ tương tác.

Có thể dùng fish oil hàng ngày không?

Fish oil có thể được sử dụng hàng ngày ở nhiều người nếu sản phẩm phù hợp và dùng đúng hướng dẫn. Tuy nhiên, việc có thể dùng hàng ngày không đồng nghĩa với việc tất cả mọi người đều cần uống dầu cá mỗi ngày.

Nếu chế độ ăn đã thường xuyên có cá và các nguồn omega-3 phù hợp, việc bổ sung thêm có thể không cần thiết. Ngược lại, nếu dùng omega-3 với mục tiêu điều trị một vấn đề sức khỏe, liều lượng và thời gian sử dụng nên được nhân viên y tế xác định. Không nên tự sử dụng liều cao kéo dài với suy nghĩ rằng uống càng nhiều sẽ càng bảo vệ tim hoặc não.

Trẻ em có dùng được dầu cá không?

Trẻ em cần omega-3 cho quá trình tăng trưởng và phát triển, nhưng điều đó không có nghĩa mọi trẻ đều cần uống viên dầu cá. Omega-3 có thể được cung cấp thông qua chế độ ăn phù hợp với độ tuổi. Nếu cân nhắc dùng sản phẩm bổ sung cho trẻ, phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để lựa chọn sản phẩm và lượng dùng phù hợp, đặc biệt khi trẻ có bệnh nền, dị ứng hoặc đang dùng thuốc. Không nên tự áp dụng liều dành cho người lớn cho trẻ em.

Nhìn chung, khi tìm hiểu dầu cá có tác dụng gì, lợi ích có bằng chứng rõ ràng nhất của EPA và DHA bổ sung là khả năng làm giảm triglyceride; omega-3 cũng là thành phần dinh dưỡng quan trọng của cơ thể. Tuy nhiên, nhiều lợi ích thường được quảng cáo như phòng bệnh tim, tăng trí nhớ hay điều trị bệnh mắt chưa thể áp dụng như một kết luận chắc chắn cho mọi người.

Vì vậy, để trả lời dầu cá có tác dụng gì đối với từng cá nhân, cần xem xét cả chế độ ăn, tình trạng sức khỏe, thuốc đang sử dụng và lượng EPA/DHA thực tế. Ưu tiên nguồn omega-3 từ thực phẩm và không tự dùng fish oil liều cao; nếu đang mắc bệnh, dùng thuốc thường xuyên, mang thai hoặc muốn bổ sung cho trẻ em, nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng.