Hạ huyết áp tư thế: Nguyên nhân, biểu hiện và cách xử trí an toàn

Việc hạ huyết áp không chỉ gây bất tiện trong sinh hoạt hằng ngày mà còn tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu không được nhận biết và xử trí kịp thời. Trên thực tế, nhiều người thường chủ quan với các dấu hiệu thoáng qua như hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy mà không biết đó có thể là cảnh báo sớm của vấn đề liên quan đến huyết áp và tuần hoàn.

Hạ huyết áp tư thế là gì?

Tụt huyết áp tư thế là tình trạng huyết áp giảm khi đứng dậy sau khi nằm hoặc ngồi. Theo các tiêu chuẩn chẩn đoán thường được dùng trong lâm sàng, người bệnh được xem là tụt huyết áp do thay đổi tư thế khi huyết áp tâm thu giảm ít nhất 20 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương giảm ít nhất 10 mmHg trong vòng 3 phút sau khi đứng.

Khi đứng lên, do trọng lực, máu có xu hướng dồn xuống vùng thấp của cơ thể (đặc biệt là ở chân). Bình thường, cơ thể sẽ tự bù trừ bằng cách:

• Tăng nhịp tim.
• Tăng sức co bóp của tim.
• Co mạch để tăng sức cản mạch máu.

Tuy nhiên, nếu cơ chế bù trừ này bị suy yếu (do tuổi tác, mất nước, bệnh tim mạch hoặc do thuốc…), huyết áp sẽ tụt khi đứng, gây ra hàng loạt triệu chứng khó chịu, nguy cơ ngã chấn thương, thiếu máu não kéo dài và biến chứng nguy hiểm.

Nguyên nhân gây bệnh

Tình trạng này có thể hình thành do sự tác động của nhiều yếu tố khác nhau trong cơ thể. Việc hiểu rõ từng nhóm nguyên nhân giúp người bệnh chủ động phòng ngừa và điều trị hiệu quả hơn.

Nguyên nhân thần kinh

Nguyên nhân thần kinh thường liên quan đến rối loạn hệ thần kinh tự chủ, hệ thống có nhiệm vụ điều hòa huyết áp, nhịp tim và trương lực mạch máu khi cơ thể thay đổi tư thế. Khi hệ thần kinh tự chủ bị tổn thương, phản xạ bù trừ sẽ suy yếu, dẫn đến tụt huyết áp khi đứng lên.

Các nguyên nhân thần kinh thường gặp gồm:

• Bệnh lý thần kinh ngoại biên: Bao gồm bệnh thần kinh do đái tháo đường, suy thận mạn, bệnh tự miễn,.. Những tình trạng này làm tổn thương dây thần kinh ngoại biên, ảnh hưởng đến khả năng co mạch và điều hòa huyết áp.
• Bệnh lý thần kinh trung ương: Thường gặp ở người mắc bệnh Parkinson, hội chứng Parkinson cộng, người từng bị đột quỵ...
• Bệnh lý tủy sống: Viêm tủy cắt ngang, Tabes dorsalis hoặc các khối u tủy sống có thể làm gián đoạn đường dẫn truyền thần kinh, khiến cơ thể không kịp điều chỉnh huyết áp khi thay đổi tư thế.

Nguyên nhân tim mạch

Các bệnh lý tim mạch là nhóm nguyên nhân quan trọng gây rối loạn huyết áp, do ảnh hưởng trực tiếp đến thể tích tuần hoàn, sức co bóp tim và trương lực mạch máu.

• Giảm thể tích tuần hoàn: Gặp trong các trường hợp suy thượng thận, mất nước (do tiêu chảy, sốt, nôn ói), xuất huyết… Khi lượng máu lưu hành giảm, huyết áp dễ tụt khi đứng lên.
• Giảm trương lực co thắt mạch máu: Thường xảy ra ở người nằm lâu ngày, ít vận động hoặc bị giảm kali máu, khiến mạch máu không co lại đủ mạnh để duy trì huyết áp.
• Giảm cung lượng tim: Bao gồm các bệnh như hẹp động mạch chủ, suy tim, nhồi máu cơ tim... Khi tim bơm máu kém, lượng máu lên não giảm rõ rệt lúc đứng.

Nguyên nhân do thuốc

Một số loại thuốc có thể làm hạ huyết áp hoặc ảnh hưởng đến phản xạ thần kinh tự chủ, từ đó gây hạ huyết áp, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người dùng nhiều thuốc cùng lúc.

• Thuốc giãn mạch: Như nhóm nitrate, thuốc ức chế kênh canxi, thường dùng trong điều trị tăng huyết áp và bệnh tim mạch.
• Thuốc tác động lên hệ thần kinh tự chủ: Bao gồm thuốc chống trầm cảm 3 vòng hoặc 4 vòng, thuốc chống loạn thần,... Những thuốc này có thể làm giảm khả năng co mạch khi đứng lên.

Lưu ý: Người bệnh không nên tự ý ngưng thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ để được điều chỉnh liều hoặc đổi thuốc phù hợp.

Nguyên nhân vô căn

Huyết áp giảm tư thế vô căn là tình trạng không xác định được nguyên nhân cụ thể dù đã thăm khám và làm các xét nghiệm cần thiết. Trường hợp này vẫn có thể gây triệu chứng ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Biểu hiện khi bị tụt huyết áp tư thế

Triệu chứng của bệnh chủ yếu do giảm tưới máu não tạm thời. Mức độ nặng nhẹ tùy nguyên nhân, độ tuổi và bệnh nền. Dấu hiệu thường xuất hiện ngay sau khi đứng lên và giảm khi ngồi hoặc nằm xuống.

Triệu chứng thường gặp

Các biểu hiện này có thể xảy ra thoáng qua hoặc lặp lại nhiều lần trong ngày, đặc biệt ở người cao tuổi:

• Hoa mắt, chóng mặt, choáng váng khi đứng dậy.
• Mệt lả, run rẩy, vã mồ hôi.
• Đánh trống ngực, nhịp tim nhanh.
• Đau đầu, đau mỏi vai gáy, khó tập trung.
• Ngất xỉu, mất ý thức tạm thời.

Triệu chứng có thể đi kèm (tùy nguyên nhân)

Ngoài các dấu hiệu phổ biến, bệnh còn có thể đi kèm nhiều triệu chứng khác tùy thuộc vào nguyên nhân gây bệnh và các bệnh lý nền liên quan.

• Khó thở, đau tức ngực.
• Buồn nôn, nôn.
• Tiêu chảy, đi ngoài nhiều lần.
• Phù, dấu hiệu suy tim hoặc rối loạn thần kinh khác.

Cách xử trí khi gặp trường hợp bị tụt huyết áp khi thay đổi tư thế

Xử trí đúng giúp giảm nguy cơ té ngã và nhanh chóng phục hồi tưới máu não. Bạn có thể áp dụng theo các bước sau:

• Ngồi hoặc nằm xuống ngay lập tức khi có cảm giác choáng váng để tránh mất thăng bằng và té ngã.
• Nằm ngửa nếu có điều kiện, giúp máu lưu thông về tim và não tốt hơn, từ đó cải thiện nhanh các triệu chứng khó chịu.
• Kê cao chân cao hơn mức tim bằng gối hoặc ghế nhằm hỗ trợ máu hồi lưu, giúp giảm chóng mặt và choáng váng hiệu quả hơn.
• Uống nước khi người bệnh còn tỉnh táo, đặc biệt trong trường hợp tụt huyết áp do thiếu nước, đứng lâu hoặc thời tiết nóng. Tuyệt đối không cho uống khi người bệnh còn lơ mơ để tránh nguy cơ sặc.
• Đo huyết áp nếu có máy tại nhà, ghi lại chỉ số, thời điểm đo và tư thế đo (nằm, ngồi hoặc đứng) để cung cấp thông tin cần thiết cho bác sĩ khi thăm khám.
• Đứng dậy từ từ sau khi tình trạng đã ổn định, chuyển từ tư thế nằm sang ngồi, sau đó mới đứng lên chậm rãi và nên bám vào điểm tựa chắc chắn.
• Tránh thay đổi tư thế đột ngột, đặc biệt là từ nằm sang đứng, để hạn chế nguy cơ tái phát.

Việc chủ động nhận biết sớm dấu hiệu bất thường về bệnh hạ huyết áp tư thế và áp dụng đúng cách xử trí sẽ giúp hạn chế biến chứng nguy hiểm. Trong trường hợp các triệu chứng xuất hiện thường xuyên, kéo dài hoặc đi kèm đau ngực, khó thở, mất ý thức, người bệnh hãy chủ động thăm khám tại cơ sở y tế uy tín để chẩn đoán chính xác và điều trị.