Những điều cần biết về xét nghiệm GeneXpert hỗ trợ chẩn đoán bệnh lao

Xét nghiệm GeneXpert được đánh giá là phương pháp có độ nhạy cũng như độ đặc hiệu cao, giúp hỗ trợ phát hiện bệnh lao ở giai đoạn sớm từ đó có hướng can thiệp điều trị hiệu quả. Trước khi tìm hiểu về xét nghiệm GeneXpert, hãy cùng Nhà thuốc Long Châu điểm qua một vài thông tin cơ bản về bệnh lao bạn nhé.

Những thông tin cơ bản về bệnh lao

Lao là bệnh truyền nhiễm vô cùng nguy hiểm gây ra bởi vi khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis). Bệnh lao có thể dễ dàng lây lan thông qua đường hô hấp.

Khi người mắc bệnh lao ho hoặc hắt hơi, vi khuẩn lao sẽ theo giọt bắn và hạt khí dung phát tán ra ngoài không khí. Nếu không may tiếp xúc phải, người bình thường sẽ bị nhiễm bệnh.

Ở giai đoạn đầu, người bệnh vẫn chưa có biểu hiện rõ ràng và đây được gọi là giai đoạn ủ bệnh. Tùy vào sức đề kháng của mỗi người mà thời gian ủ bệnh sẽ dài ngắn khác nhau. Khi hệ miễn dịch suy yếu, vi khuẩn lao sẽ sinh sôi, phát triển, tấn công và gây bệnh. Lúc này, người bệnh lao sẽ có những biểu hiện cũng như triệu chứng bệnh cụ thể.

Một số triệu chứng người bệnh có thể gặp phải khi mắc bệnh lao đó là: Ho kéo dài, mệt mỏi, chán ăn và gây sút, sốt nhẹ về chiều, ra mồ hôi trộm ban đêm, đau ngực khó thở…

Trên lâm sàng, bệnh lao có thể gặp ở tất cả các cơ quan của cơ thể chẳng hạn như lao phổi, lao hạch bạch huyết, lao màng bụng, lao màng não, lao ruột, lao xương khớp… Trong đó lao phổi là thể bệnh phổ biến nhất với tỷ lệ mắc lên đến 80 - 85% trên tổng các ca mắc bệnh lao.

Hiện nay, bệnh lao có thể điều trị hiệu quả bằng phác đồ kết hợp 4 loại thuốc kháng sinh trong trường hợp lao nhạy cảm thuốc. Tuy nhiên, khoảng 5% người bệnh có tình trạng kháng thuốc, đặc biệt là lao kháng đa thuốc (MDR-TB), khiến cho việc điều trị trở nên phức tạp hơn, đòi hỏi sử dụng từ 5 - 6 loại thuốc trở lên và thời gian điều trị kéo dài từ 9 đến 24 tháng. Theo các chuyên gia, bệnh lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu người bệnh tuân thủ nghiêm túc phác đồ điều trị do bác sĩ chỉ định.

Xét nghiệm GeneXpert là gì?

Xét nghiệm GeneXpert là một kỹ thuật chẩn đoán nhanh ứng dụng công nghệ sinh học phân tử, mang lại bước tiến quan trọng trong phát hiện bệnh lao, đặc biệt là lao kháng thuốc. Phương pháp này giúp khắc phục các hạn chế của kỹ thuật soi đờm trực tiếp nhờ khả năng phát hiện ADN của vi khuẩn lao với độ nhạy và độ đặc hiệu cao, ngay cả khi số lượng vi khuẩn trong mẫu bệnh phẩm ở mức thấp.

Với hệ thống thiết bị tự động hiện đại, quy trình thực hiện xét nghiệm GeneXpert đơn giản và cho kết quả trong thời gian ngắn, thường trong vòng 2 giờ. Ưu điểm nổi bật của kỹ thuật này là khả năng cung cấp kết quả kép: Vừa xác định sự hiện diện của vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis trong mẫu bệnh phẩm, vừa phát hiện được đột biến gen liên quan đến kháng thuốc Rifampicin. Ngoài ra, kết quả còn cho biết mức độ vi khuẩn theo thang bán định lượng (rất thấp, thấp, trung bình, cao), giúp hỗ trợ đánh giá tải lượng vi khuẩn trong mẫu.

Hiện nay, phương pháp xét nghiệm GeneXpert đã được tổ chức Y tế Thế giới WHO chứng thực và cho phép áp dụng rộng rãi tại nhiều quốc gia. Theo đó, WHO khuyến cáo sử dụng loại xét nghiệm này trong công tác phòng chống lao cụ thể như sau:

• XPERT được sử dụng như xét nghiệm chẩn đoán lao ban đầu cho những trường hợp nghi ngờ thuộc diện lao kháng thuốc hoặc lao đồng nhiễm HIV.
• Tại những khu vực có tình hình dịch tễ lao kháng thuốc hoặc HIV không cao, Xpert MTB/RIF có thể được cân nhắc áp dụng trong các trường hợp xét nghiệm đờm trực tiếp âm tính để tăng phát hiện lao phổi AFB âm tính.

Nguyên lý kỹ thuật của xét nghiệm GeneXpert

Về nguyên lý kỹ thuật, xét nghiệm GeneXpert tích hợp ba công nghệ: Xử lý và tách chiết DNA, khuếch đại bằng PCR và phát hiện trình tự gen đặc hiệu của Mycobacterium tuberculosis. Cụ thể:

• Tách gen: Mẫu bệnh phẩm được xử lý bằng dung dịch đệm chuyên dụng có tác dụng diệt khuẩn và ly giải tế bào, giúp giải phóng ADN của vi khuẩn lao. Quá trình tách chiết ADN sau đó được thực hiện tự động trong hệ thống GeneXpert, đồng thời có cơ chế kiểm soát nội tại nhằm đảm bảo chất lượng của quá trình tách chiết và khuếch đại ADN
• Nhân gen: Nhân gen hay còn gọi là khuếch đại gen, sử dụng kỹ thuật realtime hemi nested PCR. Đây là yếu tố quan trọng tạo nên độ nhạy đặc biệt của xét nghiệm GeneXpert.
• Xác định gen: Sử dụng 5 primer đặc hiệu và 5 probe phân tử duy nhất để phát hiện, đánh giá các đoạn gen đặc hiệu của vi khuẩn lao và tính kháng Rifampicin từ đó nhận biết sự hiện diện của vi khuẩn lao cũng như tính kháng thuốc Rifampicin của vi khuẩn lao.

Quy trình thực hiện xét nghiệm GeneXpert

Về cơ bản, quy trình kỹ thuật thực hiện xét nghiệm GeneXpert sẽ bao gồm:

Lấy mẫu bệnh phẩm

Bệnh phẩm để thực hiện xét nghiệm GeneXpert hiện nay là đờm. Để lấy mẫu đờm, người bệnh cần làm theo hướng dẫn của kỹ thuật viên.

Cách lấy mẫu đờm: Người bệnh hít thở sâu từ 2 - 3 lần sau đó mở nắp cốc đựng đờm đưa lại gần miệng để lấy đờm. Sau khi đã lấy được đờm, người bệnh cần đậy nắp cốc đờm sau đó xoáy chặt nắp.

Mẫu bệnh phẩm sẽ đạt chuẩn nếu đáp ứng đủ các tiêu chí:

• Đờm đặc, khạc sâu từ trong phổi.
• Số lượng đờm tối thiểu từ 2ml trở lên.

Trong trường hợp mẫu bệnh phẩm người bệnh lấy được không phải là đờm mà là nước bọt thì người bệnh cần phải lấy lại mẫu bệnh phẩm.

Lưu ý: Mẫu đờm cần để ở nơi thoáng mát, tránh nhiệt độ cao và ánh nắng mặt trời. Cùng với đó, mẫu đờm cần được chuyển đến khoa xét nghiệm càng sớm càng tốt.

Xử lý mẫu bệnh phẩm

Các bước xử lý mẫu bệnh phẩm bao gồm:

• Đổ dung dịch đệm có sẵn trong bộ test đã chuẩn bị từ trước vào mẫu đờm của người bệnh theo tỷ lệ 2:1 để diệt khuẩn và làm loãng đờm.
• Lắc đều hỗn dịch sau đó để yên trong 10 phút.
• Tiếp tục lắc lần 2 và để yên thêm 5 phút nữa.
• Sử dụng pipet đưa 2ml hỗn dịch vào hộp xét nghiệm (cartridge).
• Scan mã số trên hộp xét nghiệm vào máy.
• Đặt hộp xét nghiệm vào máy và khởi động máy. Các bước tiếp theo sẽ hoàn toàn tự động theo quy trình vận hành của máy xét nghiệm.

Quy trình vận hành của máy xét nghiệm GeneXpert

Sau khi đưa hỗn dịch vào máy, hệ thống sẽ tự động thực hiện quá trình tách chiết ADN vi khuẩn, khuếch đại và phát hiện gen đặc hiệu thông qua phản ứng PCR trong hộp phản ứng khép kín. ADN của vi khuẩn sau khi được chiết tách sẽ tự động hoà trộn với hoá chất gây ra phản ứng nhân gen. Các đoạn gen đặc hiệu của vi khuẩn lao và tính kháng thuốc Rifampicin sẽ được phát hiện và đánh giá.

Kết quả của xét nghiệm GeneXpert

Kết quả xét nghiệm sẽ được báo lên trên màn hình máy tính.

Kết quả xét nghiệm bao gồm: Có vi khuẩn lao tồn tại trong đờm hay không? Nếu có số lượng vi khuẩn là nhiều hay ít? Vi khuẩn lao phát hiện được có kháng thuốc Rifampicin hay không?

Trên đây là toàn bộ những thông tin cơ bản về xét nghiệm GeneXpert và quy trình thực hiện xét nghiệm GeneXpert. Hy vọng với những chia sẻ hôm nay, bạn đọc có thể hiểu rõ hơn về kỹ thuật này. Cảm ơn bạn đã luôn dõi theo các bài viết sức khỏe của Nhà thuốc Long Châu.