Đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA là gì? Khi nào cần thực hiện?

Sức khỏe của xương thường bị bỏ qua cho đến khi những dấu hiệu rõ ràng xuất hiện, nhưng việc chủ động tầm soát lại đóng vai trò vô cùng quan trọng. Trong số các kỹ thuật hiện đại, đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA nổi lên như một công cụ hữu hiệu, giúp các bác sĩ có cái nhìn sâu sắc về cấu trúc xương và đưa ra những lời khuyên kịp thời.

Đo mật độ xương bằng DEXA là gì?

Đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA, viết tắt của Dual Energy X-ray Absorptiometry, là một kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh sử dụng tia X năng lượng kép để đo mật độ khoáng chất trong xương (Bone Mineral Density - BMD). Đây được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và các chuyên gia xương khớp công nhận là phương pháp chính xác và phổ biến nhất hiện nay để chẩn đoán tình trạng loãng xương.

Kỹ thuật này thường tập trung vào các vị trí xương trọng yếu và dễ bị gãy do loãng xương nhất, bao gồm cột sống, cổ xương đùi và đôi khi là xương cẳng tay. Dựa vào lượng khoáng chất đo được, bác sĩ có thể đánh giá xương của bạn đang ở tình trạng chắc khỏe, thưa xương (osteopenia) hay đã bị loãng xương (osteoporosis), từ đó tiên lượng nguy cơ gãy xương trong tương lai.

Khi nào nên đo mật độ xương bằng DEXA?

Việc đo mật độ xương không phải là một xét nghiệm thường quy cho tất cả mọi người. Các bác sĩ thường chỉ định thực hiện kỹ thuật này cho những nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị mất xương hoặc loãng xương. Bạn nên cân nhắc thực hiện nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Phụ nữ ≥65 tuổi hoặc phụ nữ sau mãn kinh <65 tuổi có yếu tố nguy cơ.
• Nam giới từ 70 tuổi trở lên.
• Người có tiền sử gãy xương sau một chấn thương nhẹ.
• Người đang sử dụng các loại thuốc có thể ảnh hưởng đến mật độ xương trong thời gian dài, chẳng hạn như corticoid (prednisone).
• Người bị sụt giảm chiều cao từ 4cm trở lên so với thời trẻ.
• Người có các bệnh lý liên quan đến rối loạn chuyển hóa xương như cường cận giáp, bệnh tuyến giáp, viêm khớp dạng thấp.
• Người có tiền sử gia đình (cha, mẹ) bị loãng xương hoặc gãy xương hông.
• Bệnh nhân cần theo dõi hiệu quả của các loại thuốc điều trị loãng xương đang sử dụng.

Quy trình đo mật độ xương DEXA

Quy trình đo mật độ xương DEXA diễn ra khá nhanh chóng, không xâm lấn và hoàn toàn không gây đau đớn. Toàn bộ quá trình thường chỉ mất khoảng 25 - 30 phút với các bước cơ bản sau:

• Chuẩn bị: Bạn sẽ được yêu cầu thay trang phục của bệnh viện và tháo bỏ các vật dụng kim loại như trang sức, thắt lưng. Bạn cần thông báo cho bác sĩ nếu đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai, hoặc nếu bạn vừa thực hiện chụp CT có thuốc cản quang gần đây.
• Tư thế: Kỹ thuật viên sẽ hướng dẫn bạn nằm ngửa trên một chiếc bàn đệm phẳng. Tùy vào vị trí cần đo, bạn có thể được yêu cầu duỗi thẳng chân hoặc đặt chân lên một bục đỡ để làm phẳng cột sống và hông.
• Tiến hành quét: Một máy quét sẽ di chuyển từ từ phía trên vùng cơ thể cần đo (cột sống, hông), trong khi một máy phát tia X khác di chuyển bên dưới. Bạn cần nằm yên và có thể được yêu cầu nín thở trong vài giây để hình ảnh thu được rõ nét nhất.
• Hoàn tất: Sau khi máy quét xong, quy trình kết thúc và bạn có thể sinh hoạt bình thường ngay lập tức. Các hình ảnh và dữ liệu sẽ được máy tính xử lý để bác sĩ phân tích.

Chỉ số T-score và Z-score trong đo mật độ xương

Kết quả đo mật độ xương DEXA được thể hiện qua hai chỉ số quan trọng là T-score và Z-score. Mỗi chỉ số mang một ý nghĩa riêng trong việc đánh giá sức khỏe xương của bạn.

Chỉ số T-score so sánh mật độ xương của bạn với mật độ xương đỉnh của một người trẻ khỏe mạnh cùng giới tính. Đây là chỉ số chính được dùng để chẩn đoán loãng xương ở phụ nữ sau mãn kinh và nam giới trên 50 tuổi. Theo tiêu chuẩn của WHO:

• T-score từ -1.0 trở lên: Mật độ xương bình thường.
• T-score từ -1.0 đến >-2.5: Thưa xương (Osteopenia), tình trạng khối lượng xương thấp hơn bình thường.
• T-score từ -2.5 trở xuống: Loãng xương (Osteoporosis), nguy cơ gãy xương cao.

Chỉ số Z-score so sánh mật độ xương của bạn với những người khác có cùng độ tuổi, giới tính và chủng tộc. Chỉ số này thường được sử dụng cho phụ nữ tiền mãn kinh, nam giới dưới 50 tuổi và trẻ em. Một chỉ số Z-score quá thấp (thường là dưới -2.0) có thể gợi ý rằng có một nguyên nhân thứ phát nào đó đang gây mất xương, ngoài yếu tố lão hóa thông thường.

Đo mật độ xương DEXA có nguy hiểm không?

Đây là một trong những lo ngại phổ biến nhất, nhưng thực tế đo mật độ xương DEXA là một kỹ thuật rất an toàn. Lượng bức xạ tia X được sử dụng trong một lần quét là cực kỳ thấp, thậm chí còn ít hơn 1/10 liều bức xạ của một lần chụp X-quang ngực tiêu chuẩn và chỉ tương đương với lượng bức xạ tự nhiên mà một người tiếp xúc trong một ngày.

Lợi ích của việc chẩn đoán sớm và chính xác tình trạng loãng xương vượt xa so với rủi ro không đáng kể từ liều tia X rất nhỏ này. Tuy nhiên, kỹ thuật này không được khuyến cáo cho phụ nữ đang mang thai để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi.

Mặc dù là tiêu chuẩn vàng, DEXA cũng có một số hạn chế nhất định. Phương pháp này có thể cho kết quả kém chính xác ở những người bị biến dạng cột sống nặng hoặc đã từng phẫu thuật cột sống. Trong những trường hợp đó, bác sĩ có thể cân nhắc các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác.

Tóm lại, việc đo mật độ xương bằng phương pháp DEXA là một bước đi chủ động và thông minh trong việc chăm sóc sức khỏe lâu dài. Kỹ thuật này không chỉ giúp phát hiện sớm loãng xương mà còn là cơ sở để bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị phù hợp, giúp bạn duy trì một hệ xương chắc khỏe và một cuộc sống năng động, tự tin hơn.