Phù phổi cấp: Dấu hiệu nhận biết, nguyên nhân và cách xử trí

Tình trạng này xảy ra khi dịch tích tụ quá mức trong các túi khí ở phổi, gây cản trở nghiêm trọng đến quá trình trao đổi oxy. Việc nhận biết và hành động nhanh chóng là yếu tố then chốt quyết định tiên lượng của người bệnh, bởi mỗi giây phút chậm trễ đều có thể đe dọa đến tính mạng.

Phù phổi cấp là gì?

Phù phổi cấp là một tình trạng y tế khẩn cấp, xảy ra khi các phế nang (túi khí nhỏ trong phổi) bị lấp đầy bởi dịch thay vì không khí. Điều này ngăn cản quá trình trao đổi oxy giữa phổi và máu, dẫn đến suy hô hấp cấp tính. Nếu không được cấp cứu kịp thời, cơ thể sẽ thiếu oxy trầm trọng, gây tổn thương các cơ quan và có thể dẫn đến tử vong.

Về cơ bản, phổi của chúng ta có một mạng lưới mạch máu nhỏ (mao mạch) bao quanh các phế nang. Quá trình hô hấp diễn ra khi oxy từ không khí trong phế nang khuếch tán qua thành phế nang và thành mao mạch để vào máu. Khi có sự mất cân bằng về áp lực hoặc tổn thương màng phế nang - mao mạch, dịch từ trong các mạch máu sẽ tràn vào phế nang, gây ra hiện tượng “chết đuối trên cạn”.

Các dạng phù phổi cấp

Dựa trên nguyên nhân cơ bản, phù phổi được chia thành hai loại chính với cơ chế bệnh sinh khác nhau nhưng đều dẫn đến hậu quả cuối cùng là dịch tràn vào phế nang.

• Phù phổi cấp do tim (Cardiogenic Pulmonary Edema): Đây là một thể thường gặp. Nguyên nhân xuất phát từ các vấn đề của tim, đặc biệt là suy tim trái. Khi tâm thất trái không thể bơm máu đi nuôi cơ thể một cách hiệu quả, máu sẽ bị ứ lại ở tuần hoàn phổi. Áp lực trong các mao mạch phổi tăng cao, đẩy dịch huyết tương thoát ra khỏi lòng mạch và tràn vào các phế nang.
• Phù phổi cấp không do tim (Non-cardiogenic Pulmonary Edema): Dạng này xảy ra khi các mao mạch phổi bị tổn thương trực tiếp, làm tăng tính thấm của thành mạch và khiến dịch rò rỉ vào phế nang ngay cả khi áp lực trong mạch máu không cao. Hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS) là một nguyên nhân quan trọng của phù phổi không do tim, thường liên quan đến các tình trạng như viêm phổi nặng, nhiễm trùng huyết, hít sặc hoặc chấn thương nặng. Ngoài ARDS, phù phổi không do tim còn có thể gặp trong phù phổi do độ cao, một số trường hợp ngộ độc hoặc tổn thương phổi do thuốc.

Triệu chứng phù phổi cấp

Các triệu chứng của phù phổi cấp thường xuất hiện đột ngột và diễn tiến rất nhanh. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu sau đây là cực kỳ quan trọng để tìm kiếm sự trợ giúp y tế khẩn cấp:

• Khó thở dữ dội: Đây là triệu chứng nổi bật nhất, người bệnh có cảm giác ngạt thở, không thể hít đủ không khí. Tình trạng khó thở tồi tệ hơn khi nằm và cải thiện đôi chút khi ngồi dậy.
• Ho: Ban đầu có thể là ho khan, sau đó ho ra đờm có bọt, thường có màu hồng do lẫn máu. Đây là một dấu hiệu rất đặc trưng.
• Thở khò khè, nhịp thở nhanh và nông: Người bệnh phải gắng sức để thở. Nếu bác sĩ nghe ống nghe sẽ phát hiện tiếng ran ẩm (như tiếng nước sôi) dâng lên từ hai đáy phổi, đôi khi kèm theo tiếng rít khò khè (còn gọi là hen tim) do đường thở bị co thắt cục bộ.
• Lo lắng, bồn chồn: Cảm giác hoảng sợ, bất an do cơ thể không nhận đủ oxy.
• Da nhợt nhạt, tím tái: Đặc biệt ở môi và đầu ngón tay, là dấu hiệu của tình trạng thiếu oxy trong máu.
• Vã mồ hôi: Cơ thể đổ mồ hôi lạnh và nhiều.
• Tim đập nhanh, không đều: Tim phải làm việc gắng sức để cố gắng bù đắp cho tình trạng thiếu oxy.

Nguyên nhân gây phù phổi cấp do đâu?

Nguyên nhân gây ra tình trạng nguy hiểm này rất đa dạng, có thể xuất phát từ tim hoặc các vấn đề sức khỏe khác không liên quan đến tim.

Nguyên nhân do tim:

• Suy tim cấp hoặc suy tim mạn mất bù: Là nguyên nhân hàng đầu khiến tim không đủ sức bơm máu, gây ứ trệ tuần hoàn.
• Nhồi máu cơ tim cấp: Tổn thương cơ tim làm giảm khả năng co bóp của tim.
• Bệnh van tim: Hẹp hoặc hở van tim nặng làm cản trở dòng máu lưu thông bình thường.
• Tăng huyết áp không kiểm soát: Cơn tăng huyết áp cấp cứu có thể gây áp lực quá lớn lên tim.
• Rối loạn nhịp tim: Nhịp tim quá nhanh hoặc quá chậm đều ảnh hưởng đến hiệu quả bơm máu.

Nguyên nhân không do tim:

• Hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS): Gây ra bởi các tình trạng nghiêm trọng như nhiễm trùng huyết, viêm phổi nặng, viêm tụy cấp, hoặc chấn thương nặng.
• Lên độ cao đột ngột: Phù phổi do độ cao (HAPE) xảy ra khi di chuyển quá nhanh đến những nơi có không khí loãng.
• Hít phải chất độc: Khí amoniac, clo hoặc khói trong các vụ hỏa hoạn có thể làm tổn thương phổi trực tiếp.
• Chấn thương ngực nặng: Gây dập phổi và tổn thương mạch máu.
• Sốc phản vệ, quá liều thuốc: Một số loại thuốc hoặc phản ứng dị ứng nghiêm trọng có thể gây ra phù phổi cấp.

Chẩn đoán phù phổi cấp như thế nào?

Việc chẩn đoán cần được thực hiện nhanh chóng tại phòng cấp cứu để có thể can thiệp kịp thời. Bác sĩ sẽ dựa vào các triệu chứng lâm sàng và kết hợp các phương pháp cận lâm sàng sau:

• Khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi về tiền sử bệnh, các triệu chứng và dùng ống nghe để kiểm tra phổi (thường nghe thấy tiếng ran ẩm, ran nổ) và tim (có thể có tiếng ngựa phi hoặc các tiếng thổi bất thường).
• Đo độ bão hòa oxy (SpO2): Sử dụng một thiết bị kẹp ở đầu ngón tay để kiểm tra nhanh mức oxy trong máu. Trong suy tim cấp, SpO₂ <90% là mức giảm oxy máu cần được xử trí bằng oxy theo hướng dẫn hiện hành.
• X-quang ngực: Đây là một công cụ chẩn đoán hình ảnh quan trọng, thường cho thấy hình ảnh mờ lan tỏa ở hai bên phổi, giống hình cánh bướm, và có thể thấy tim to nếu nguyên nhân là do suy tim.
• Điện tâm đồ (ECG): Giúp phát hiện các vấn đề về tim như rối loạn nhịp tim, thiếu máu cơ tim hoặc nhồi máu cơ tim.
• Xét nghiệm máu: Các xét nghiệm như peptide lợi niệu não (BNP) có thể hỗ trợ đánh giá khả năng suy tim ở người bệnh khó thở cấp. Công thức máu, điện giải đồ, chức năng thận cũng được thực hiện để đánh giá toàn diện.
• Siêu âm tim: Giúp đánh giá cấu trúc và chức năng của tim, xác định các bệnh lý van tim, khả năng co bóp của cơ tim.

Phù phổi cấp có thể chữa khỏi được không?

Đây là một câu hỏi mà nhiều bệnh nhân và người nhà quan tâm. Câu trả lời là có, cơn phù phổi cấp có thể được điều trị thành công và bệnh nhân có thể qua khỏi cơn nguy kịch nếu được cấp cứu kịp thời và đúng cách. Mục tiêu điều trị ban đầu là ổn định tình trạng hô hấp của bệnh nhân, cải thiện nồng độ oxy trong máu và giảm lượng dịch trong phổi.

Tuy nhiên, điều quan trọng cần nhấn mạnh là việc điều trị thành công cơn cấp tính không đồng nghĩa với việc chữa khỏi hoàn toàn nguyên nhân gốc rễ gây ra bệnh. Sau khi qua cơn nguy kịch, người bệnh cần được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và tuân thủ một kế hoạch điều trị lâu dài để kiểm soát bệnh nền (như suy tim, tăng huyết áp, bệnh van tim). Nếu không, nguy cơ tái phát phù phổi là rất cao.

Nguyên tắc xử trí phù phổi cấp do suy tim theo hướng dẫn Bộ Y tế

Việc điều trị phù phổi cấp là một quá trình cấp cứu khẩn trương, đòi hỏi sự phối hợp của nhiều biện pháp nhằm mục tiêu chính là cải thiện trao đổi khí và giảm gánh nặng cho tim. Phác đồ điều trị thường bao gồm các bước sau:

Hỗ trợ oxy và hô hấp: Theo hướng dẫn Bộ Y tế, oxy được chỉ định khi SpO₂ <90% hoặc PaO₂ <60 mmHg. Bệnh nhân sẽ được cho thở oxy qua mặt nạ hoặc gọng kính mũi. Trong trường hợp nặng, có thể cần đến thông khí không xâm nhập (BiPAP) hoặc đặt nội khí quản và thở máy.

Sử dụng thuốc: Các loại thuốc được sử dụng tùy thuộc vào nguyên nhân và tình trạng cụ thể của bệnh nhân.

• Thuốc lợi tiểu: Trong phù phổi do suy tim có sung huyết, thuốc lợi tiểu quai như Furosemide tiêm tĩnh mạch để nhanh chóng loại bỏ dịch thừa ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu.
• Thuốc giãn mạch: Theo hướng dẫn Bộ Y tế, thuốc giãn mạch đường tĩnh mạch chỉ nên được chỉ định trong suy tim cấp do cơn tăng huyết áp hoặc khi huyết áp tâm thu ≥110 mmHg và cần theo dõi huyết áp chặt chẽ.
• Morphine: Không được khuyến cáo sử dụng thường quy trong suy tim cấp. Bộ Y tế chỉ khuyến nghị cân nhắc trong một số trường hợp người bệnh đau hoặc khó thở nhiều và không cải thiện bằng các biện pháp điều trị khác. Việc sử dụng phải do bác sĩ quyết định và theo dõi chặt chẽ.
• Thuốc điều trị nguyên nhân: Tùy vào nguyên nhân gây bệnh mà bác sĩ sẽ chỉ định các loại thuốc khác nhau như thuốc điều trị tăng huyết áp, thuốc chống loạn nhịp, thuốc tăng sức co bóp cơ tim...

Cách phòng ngừa phù phổi cấp

Phòng ngừa phù phổi cấp thực chất là phòng ngừa và kiểm soát tốt các bệnh lý nền có thể dẫn đến tình trạng này. Một lối sống lành mạnh và tuân thủ điều trị là chìa khóa quan trọng.

• Kiểm soát huyết áp: Theo dõi huyết áp thường xuyên và dùng thuốc theo đúng chỉ định của bác sĩ nếu bạn bị tăng huyết áp.
• Quản lý bệnh tim mạch: Nếu bạn có bệnh suy tim, bệnh mạch vành hay bệnh van tim, hãy tuân thủ nghiêm ngặt kế hoạch điều trị, tái khám định kỳ.
• Chế độ ăn uống lành mạnh: Giảm lượng muối trong khẩu phần ăn để tránh giữ nước và giảm gánh nặng cho tim. Tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt.
• Duy trì cân nặng hợp lý: Thừa cân, béo phì làm tăng nguy cơ mắc các bệnh tim mạch và tăng huyết áp.
• Tập thể dục đều đặn: Hoạt động thể chất phù hợp với tình trạng sức khỏe giúp cải thiện sức khỏe tim mạch. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ về chế độ luyện tập an toàn.
• Không hút thuốc và hạn chế rượu bia: Thuốc lá và rượu bia là những yếu tố gây hại trực tiếp cho tim và phổi.
• Tiêm phòng: Vắc xin cúm thường được tiêm định kỳ hằng năm, trong khi lịch tiêm vắc xin phế cầu phụ thuộc vào tuổi, bệnh nền và tiền sử tiêm chủng, không phải tiêm hằng năm.

Tóm lại, phù phổi cấp là một cấp cứu nội khoa vô cùng nguy hiểm, đe dọa trực tiếp đến tính mạng. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và đưa người bệnh đến cơ sở y tế gần nhất một cách nhanh chóng là yếu tố sống còn. Sau khi đã qua cơn nguy kịch, người bệnh cần tuyệt đối tuân thủ phác đồ điều trị bệnh nền và thay đổi lối sống để ngăn ngừa nguy cơ tái phát.