Tập nói sau đột quỵ: Đừng chờ “tự hồi phục” rồi mất luôn khả năng giao tiếp

Vì sao người bệnh đột quỵ bỗng nói khó, phát âm không rõ?

Có những người chỉ vài ngày trước còn trò chuyện bình thường, sau cơn đột quỵ lại ú ớ, nói đứt quãng hoặc gọi sai tên đồ vật quen thuộc. Điều khiến gia đình lo lắng hơn là người bệnh thường trở nên cáu gắt, thu mình vì không diễn đạt được điều mình muốn nói.

Rối loạn ngôn ngữ thường xảy ra khi đột quỵ làm tổn thương vùng não phụ trách ngôn ngữ, thường ở bán cầu não trái. Người bệnh có thể gặp tình trạng nói chậm, phát âm méo tiếng, không tìm được từ phù hợp hoặc hiểu kém lời người khác. Theo Hiệp hội Đột quỵ Mỹ, nhiều trường hợp mất ngôn ngữ sau đột quỵ vẫn có khả năng phục hồi nếu được trị liệu ngôn ngữ đúng hướng.

Điều đáng tiếc là không ít gia đình nghĩ rằng “đợi khỏe lại sẽ nói được”. Khả năng phục hồi thường mạnh nhất trong những tuần đến vài tháng đầu sau đột quỵ, đặc biệt nếu được can thiệp phục hồi chức năng sớm. Nếu bỏ lỡ, việc lấy lại khả năng giao tiếp sẽ khó khăn hơn nhiều.

Những bài tập nói cơ bản người bệnh có thể bắt đầu mỗi ngày

Tập phát âm từ đơn giản

Nhiều bệnh nhân ngại nói vì sợ nói sai. Nhưng im lặng quá lâu lại khiến cơ miệng và khả năng phối hợp ngôn ngữ chậm phục hồi hơn.

Hãy bắt đầu bằng những âm đơn giản như “a”, “o”, “ba”, “ma”. Người thân nên nói chậm để bệnh nhân nhìn khẩu hình miệng rồi lặp lại. Mỗi buổi chỉ cần 10 - 15 phút nhưng duy trì đều đặn mỗi ngày sẽ hiệu quả hơn tập quá sức.

Khi phát âm tốt hơn, có thể chuyển sang các từ quen thuộc như tên người thân, món ăn hoặc vật dụng trong nhà. Việc dùng chính những từ gắn với sinh hoạt hằng ngày giúp não ghi nhớ tự nhiên hơn.

Tập gọi tên đồ vật quanh nhà

Đây là bài tập đơn giản nhưng rất hữu ích cho người bị khó tìm từ sau đột quỵ.

Người thân có thể cầm một chiếc cốc, cái muỗng hoặc điện thoại và hỏi: “Đây là gì?”. Nếu bệnh nhân chưa nhớ ra, hãy gợi ý bằng âm đầu tiên thay vì nói đáp án ngay. Điều này giúp não bộ được “kích hoạt” để tự truy xuất ngôn ngữ.

Đừng thúc ép hay sửa liên tục khi người bệnh nói sai. Cảm giác bị áp lực dễ khiến họ sợ giao tiếp hơn.

Tập nói theo câu ngắn

Sau khi nói được từ đơn, người bệnh nên chuyển sang câu ngắn như:

• “Con muốn uống nước”.
• “Hôm nay trời nóng”.
• “Tôi muốn đi bộ”.

Nên ưu tiên các câu dùng trong sinh hoạt thật thay vì học thuộc lòng. Não bộ thường phục hồi tốt hơn khi ngôn ngữ gắn với cảm xúc và nhu cầu thực tế.

Một số bệnh nhân aphasia vẫn có thể hát hoặc phát âm tốt hơn khi dùng giai điệu và nhịp điệu. Liệu pháp dùng nhịp điệu và âm nhạc hiện cũng được ứng dụng để hỗ trợ phục hồi ngôn ngữ sau đột quỵ.

Điều người nhà làm mỗi ngày ảnh hưởng rất lớn đến khả năng hồi phục

Nhiều bệnh nhân sau đột quỵ chia sẻ rằng điều khiến họ buồn nhất không phải yếu tay chân mà là không thể trò chuyện như trước. Có người hiểu mọi thứ nhưng không nói ra được, lâu dần trở nên né tránh giao tiếp.

Vì vậy, gia đình không nên nói thay hoàn toàn cho người bệnh. Hãy cho họ thêm thời gian để diễn đạt, dù câu nói còn chậm hoặc chưa rõ. Một ánh mắt kiên nhẫn đôi khi giúp bệnh nhân có động lực tập luyện hơn cả thuốc men.

Ngoài việc tập tại nhà, người bệnh nên được đánh giá bởi chuyên viên âm ngữ trị liệu nếu có dấu hiệu nói khó kéo dài. Các hướng dẫn phục hồi đột quỵ hiện nay đều khuyến nghị can thiệp ngôn ngữ sớm để cải thiện khả năng giao tiếp và chất lượng sống.

Khi nào cần đưa người bệnh đi khám sớm?

Không nên chủ quan nếu sau đột quỵ người bệnh có các biểu hiện:

• Nói ú ớ kéo dài;
• Không hiểu lời người khác;
• Nuốt sặc khi ăn uống;
• Nói ngọng tăng dần;
• Không gọi được tên người thân quen.

Đây có thể là dấu hiệu tổn thương ngôn ngữ hoặc vận động cơ miệng cần được can thiệp chuyên sâu hơn.

Khả năng nói sau đột quỵ không hồi phục trong một sớm một chiều. Nhưng mỗi lần cố gắng phát âm, mỗi cuộc trò chuyện ngắn hằng ngày đều là cách giúp não bộ học lại từ đầu. Điều quan trọng nhất là người bệnh không bị bỏ lại trong im lặng.