Mất khả năng ăn uống độc lập sau đột quỵ: Điều nhiều gia đình không lường trước

Vì sao đột quỵ khiến người bệnh không còn tự ăn uống được?

Nhiều gia đình chỉ chú ý đến yếu tay chân sau đột quỵ mà quên rằng não còn tham gia điều khiển khả năng nuốt, phối hợp cơ miệng và cử động bàn tay. Khi vùng não liên quan bị tổn thương, người bệnh có thể run tay, làm rơi thức ăn hoặc nuốt khó dù vẫn còn cảm giác đói.

Có người chỉ mất vài ngày để tập ăn lại. Nhưng cũng có trường hợp mỗi bữa ăn kéo dài hàng giờ vì sặc nước, nghẹn cháo hoặc không đủ sức nhai. Điều này khiến người bệnh dần sợ ăn, ăn ít hơn và cơ thể suy kiệt nhanh chóng.

Theo các nghiên cứu lâm sàng, rối loạn nuốt có thể xuất hiện ở khoảng 37 - 78% bệnh nhân sau đột quỵ và là yếu tố làm tăng nguy cơ viêm phổi hít cũng như suy dinh dưỡng.

Tâm lý “ngại phiền” khiến nhiều người bệnh âm thầm chịu đựng

Một thay đổi nhỏ như không tự cầm được đôi đũa cũng dễ khiến người bệnh cảm thấy mình trở thành gánh nặng. Nhiều người cố tự ăn dù tay run mạnh hoặc cố nuốt nhanh để không làm phiền con cháu.

Chính tâm lý này làm tăng nguy cơ sặc thức ăn vào đường thở. Có trường hợp người bệnh ho liên tục sau ăn nhưng gia đình nghĩ chỉ là “ăn không cẩn thận”, đến khi sốt cao mới phát hiện đã bị viêm phổi hít.

Không ít người sau đột quỵ còn rơi vào trạng thái chán ăn, buồn bã hoặc mất hứng thú với bữa cơm hằng ngày. Nếu kéo dài, tình trạng này có thể dẫn đến suy dinh dưỡng, suy nhược cơ thể, giảm sức cơ và ảnh hưởng đến quá trình phục hồi vận động sau đột quỵ.

Dấu hiệu cho thấy người bệnh cần hỗ trợ ăn uống đặc biệt

Ăn chậm bất thường hoặc hay bị sặc

Nếu người bệnh thường xuyên ho khi uống nước, phải nuốt nhiều lần hoặc có cảm giác mắc nghẹn, đây có thể là dấu hiệu rối loạn nuốt. Một số người còn chảy nước dãi hoặc khàn giọng sau ăn.

Những biểu hiện này không nên xem nhẹ vì thức ăn hoặc nước uống có thể đi nhầm vào đường hô hấp, thậm chí là xuống phổi.

Không tự phối hợp được tay và miệng

Người bệnh có thể cầm muỗng nhưng không đưa chính xác vào miệng, làm đổ thức ăn hoặc nhanh mỏi tay. Đây là hậu quả của yếu cơ và giảm khả năng phối hợp vận động sau tổn thương não.

Trong giai đoạn này, việc ép người bệnh “tự cố gắng ăn” quá sớm đôi khi khiến họ thêm căng thẳng và mất tự tin.

Làm gì để người bệnh ăn uống an toàn hơn?

Điều chỉnh thức ăn phù hợp

Thức ăn mềm, ẩm và dễ nuốt thường an toàn hơn so với đồ khô hoặc quá lỏng. Nhiều chuyên gia phục hồi chức năng khuyến khích chia nhỏ bữa ăn để người bệnh đỡ mệt.

Khi ăn, người bệnh nên ngồi thẳng lưng, đầu hơi cúi nhẹ về phía trước để giảm nguy cơ sặc. Sau ăn nên giữ tư thế ngồi thêm khoảng 20 - 30 phút.

Các dấu hiệu nguy hiểm cần ngưng cho ăn và cần đến sự can thiệp y tế như người bệnh sặc liên tục, sốt sau ăn, ho nhiều về đêm, sút cân, mất nước, ăn uống ngày càng lâu hoặc từ chối ăn vì sợ nghẹn, nên tái khám sớm. Đây có thể là dấu hiệu rối loạn nuốt chưa được kiểm soát tốt. Trường hợp khó thở, tím môi, nghẹt thở hoặc không nói được sau khi ăn là cấp cứu, cần gọi hỗ trợ y tế ngay.

Tạo cảm giác chủ động cho người bệnh

Dù cần hỗ trợ, người bệnh vẫn nên được tham gia vào việc ăn uống ở mức có thể, như tự cầm ly nước chuyên dụng hoặc tự xúc vài muỗng đầu tiên. Điều này giúp họ duy trì cảm giác độc lập và có động lực phục hồi tốt hơn.

Gia đình cũng nên tránh thúc ép hoặc tỏ ra sốt ruột trong bữa ăn. Một bữa cơm chậm nhưng an toàn vẫn quan trọng hơn việc ăn thật nhanh.

Phục hồi khả năng ăn uống cần thời gian và kiên nhẫn

Nhiều người sau đột quỵ có thể cải thiện khả năng ăn uống nếu được tập phục hồi chức năng sớm và đúng cách. Các bài tập cơ miệng, tập nuốt và luyện vận động tay thường cần thực hiện đều đặn trong nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Điều quan trọng là đừng xem việc mất khả năng ăn uống độc lập như “chuyện tuổi già”. Đây là biến chứng cần được theo dõi nghiêm túc vì liên quan trực tiếp đến dinh dưỡng, hô hấp và chất lượng sống lâu dài của người bệnh.