Thiểu năng tinh trùng là gì? Nguyên nhân và cách chẩn đoán

Khả năng thụ thai ở nam giới không chỉ phụ thuộc vào số lượng mà còn liên quan đến khả năng vận động, hình thái và sức sống của tinh trùng. Vì vậy, thiểu năng tinh trùng có thể làm giảm cơ hội có con tự nhiên nhưng không đồng nghĩa chắc chắn với vô sinh. Kết quả cần được bác sĩ đánh giá toàn diện và có thể phải xét nghiệm lại để xác nhận.

Thiểu năng tinh trùng là gì?

Thiểu năng tinh trùng (oligozoospermia), còn gọi là thiểu tinh, là tình trạng nồng độ hoặc tổng số tinh trùng trong tinh dịch thấp hơn giới hạn tham chiếu. Theo WHO, giới hạn tham chiếu dưới hiện được sử dụng là khoảng 16 triệu tinh trùng/mL hoặc 39 triệu tinh trùng trong toàn bộ mẫu xuất tinh.

Tình trạng này được xác định bằng tinh dịch đồ, không thể đánh giá chính xác bằng mắt thường. Do số lượng tinh trùng có thể biến động giữa các lần xuất tinh, một kết quả bất thường thường cần được bác sĩ đánh giá và có thể xét nghiệm lại để xác nhận. Thiểu năng tinh trùng có thể làm giảm khả năng thụ thai tự nhiên nhưng không đồng nghĩa nam giới chắc chắn bị vô sinh.

Nguyên nhân nào có thể gây thiểu tinh trùng?

Nguyên nhân thiểu tinh trùng có thể liên quan đến bệnh lý, nội tiết, di truyền, thuốc, lối sống và môi trường; một số trường hợp không xác định được nguyên nhân.

Rối loạn nội tiết

Quá trình sinh tinh được kiểm soát bởi trục vùng dưới đồi - tuyến yên - tinh hoàn. Suy tuyến yên, suy sinh dục do giảm gonadotropin, tăng prolactin máu hoặc suy giảm chức năng tinh hoàn có thể làm giảm sản xuất tinh trùng. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm FSH, LH, testosterone và một số hormone khác tùy trường hợp.

Giãn tĩnh mạch thừng tinh

Giãn tĩnh mạch thừng tinh có thể làm tăng nhiệt độ vùng bìu, gây stress oxy hóa và ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng gây thiểu tinh trùng hoặc cần điều trị. Can thiệp thường được cân nhắc khi có giãn tĩnh mạch trên lâm sàng, tinh dịch đồ bất thường và cặp đôi đang gặp khó khăn trong việc có con.

Bệnh lý hoặc tổn thương tinh hoàn

Các tình trạng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình sinh tinh gồm:

• Tinh hoàn ẩn;
• Viêm tinh hoàn, bao gồm viêm tinh hoàn do quai bị;
• Xoắn hoặc chấn thương tinh hoàn;
• Ung thư tinh hoàn;
• Hóa trị hoặc xạ trị;
• Bệnh cấp tính kèm sốt cao.

Một số thay đổi chỉ tạm thời, trong khi tổn thương tinh hoàn nặng có thể ảnh hưởng lâu dài đến số lượng tinh trùng.

Nhiễm trùng đường sinh dục - tiết niệu

Viêm tinh hoàn, viêm mào tinh và một số bệnh lây truyền qua đường tình dục có thể làm tổn thương mô sinh sản hoặc gây sẹo, ảnh hưởng đến việc sản xuất và vận chuyển tinh trùng. Việc chẩn đoán nhiễm trùng cần dựa trên triệu chứng, thăm khám và xét nghiệm phù hợp.

Thuốc, testosterone và steroid đồng hóa

Testosterone ngoại sinh và steroid đồng hóa có thể ức chế các hormone điều hòa sinh sản, làm giảm testosterone trong tinh hoàn và giảm sản xuất tinh trùng. Một số trường hợp có thể bị thiểu tinh hoặc tạm thời không có tinh trùng trong tinh dịch.

Hóa trị và một số thuốc có độc tính với tuyến sinh dục cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh. Nam giới đang muốn có con không nên tự sử dụng testosterone và cần thông báo với bác sĩ về tất cả thuốc, hormone hoặc sản phẩm bổ sung đang dùng.

Yếu tố di truyền

Hội chứng Klinefelter, vi mất đoạn vùng AZF trên nhiễm sắc thể Y và một số bất thường di truyền khác có thể gây suy giảm sinh tinh nghiêm trọng. Xét nghiệm di truyền thường được cân nhắc ở người vô tinh hoặc thiểu tinh trùng nặng, không áp dụng cho tất cả trường hợp.

Theo EAU, xét nghiệm nhiễm sắc thể và tư vấn di truyền được khuyến cáo khi vô tinh hoặc nồng độ tinh trùng dưới 5 triệu/mL. Xét nghiệm vi mất đoạn nhiễm sắc thể Y được khuyến cáo khi nồng độ tinh trùng từ 1 triệu/mL trở xuống và có thể cân nhắc khi dưới 5 triệu/mL.

Tắc nghẽn đường dẫn tinh

Tắc nghẽn một phần ở mào tinh, ống dẫn tinh hoặc đường phóng tinh có thể làm giảm lượng tinh trùng xuất hiện trong tinh dịch. Nguyên nhân có thể do bất thường bẩm sinh, nhiễm trùng, chấn thương hoặc phẫu thuật. Tắc nghẽn hoàn toàn có thể dẫn đến vô tinh do tắc nghẽn.

Lối sống và môi trường

Hút thuốc, uống nhiều rượu bia, béo phì, ít vận động và sử dụng chất kích thích có thể liên quan đến chất lượng tinh dịch suy giảm. Tiếp xúc kéo dài với nhiệt độ cao, thuốc trừ sâu, dung môi, kim loại nặng hoặc một số hóa chất nghề nghiệp cũng có thể ảnh hưởng đến quá trình sinh tinh.

Không rõ nguyên nhân

Một số trường hợp không tìm được nguyên nhân cụ thể dù đã được đánh giá đầy đủ. Ngoài ra, tinh dịch đồ có thể bị thay đổi tạm thời do sốt, bệnh cấp tính, thuốc,... Vì vậy, một kết quả bất thường đơn lẻ chưa đủ để xác định nguyên nhân; bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại và thực hiện các kiểm tra bổ sung khi cần.

Chẩn đoán thiểu năng tinh trùng như thế nào?

Bác sĩ thường khai thác thời gian mong con, tiền sử sinh sản, bệnh lý, thuốc đang dùng, phẫu thuật, lối sống và yếu tố nghề nghiệp. Khám nam khoa có thể giúp đánh giá kích thước tinh hoàn, mào tinh, ống dẫn tinh, giãn tĩnh mạch thừng tinh và các bất thường khác.

Người thực hiện cần tuân thủ hướng dẫn của cơ sở xét nghiệm về thời gian kiêng xuất tinh, cách lấy và vận chuyển mẫu. Nếu mẫu không được lấy đầy đủ, kết quả tổng số tinh trùng có thể bị sai lệch.

Do tinh dịch biến động tự nhiên, bác sĩ có thể yêu cầu xét nghiệm lại để xác nhận. Nếu tình trạng thiểu năng tinh trùng kéo dài, các kiểm tra tiếp theo có thể bao gồm:

• Xét nghiệm hormone sinh sản.
• Siêu âm bìu hoặc các thăm dò hình ảnh khác khi có chỉ định.
• Xét nghiệm di truyền trong trường hợp thiểu tinh nặng.
• Xét nghiệm nhiễm trùng nếu có triệu chứng hoặc yếu tố nguy cơ.
• Đánh giá nước tiểu sau xuất tinh khi nghi xuất tinh ngược dòng.

Không phải người bệnh nào cũng cần thực hiện toàn bộ các xét nghiệm trên. Bác sĩ sẽ lựa chọn dựa vào mức độ bất thường và kết quả thăm khám.

Tóm lại, thiểu năng tinh trùng là tình trạng số lượng tinh trùng thấp, có thể làm giảm khả năng thụ thai. Nếu hai vợ chồng chậm có con hoặc nam giới có dấu hiệu bất thường ở cơ quan sinh dục, nên khám chuyên khoa để thực hiện tinh dịch đồ, xác định nguyên nhân và được tư vấn hướng xử trí phù hợp.