Thuốc dị ứng thức ăn: Dùng loại nào và cần lưu ý gì?

Ngứa họng, nổi mề đay, bụng đau quặn sau bữa ăn đó có thể là dấu hiệu cơ thể đang phản ứng với thứ bạn vừa ăn. Dị ứng thức ăn xảy ra bất ngờ, nhưng điều đáng lo hơn là nhiều người không biết nên dùng thuốc gì, uống lúc nào và liều lượng bao nhiêu là đủ. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ từng nhóm thuốc dị ứng thức ăn, khi nào cần dùng loại nào và cách sử dụng đúng cách, an toàn nhất.

Những triệu chứng dị ứng thức ăn phổ biến

Dị ứng thực phẩm là tình trạng hệ miễn dịch phản ứng quá mức với một hoặc nhiều thành phần có trong đồ ăn, ngay cả khi chỉ tiêu thụ với lượng rất nhỏ. Các phản ứng này có thể xuất hiện ngay sau khi ăn hoặc sau vài giờ, nhưng đều gây ra cảm giác khó chịu và ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh.

Mức độ nghiêm trọng và biểu hiện của dị ứng thực phẩm sẽ khác nhau tùy theo cơ địa từng người, loại thực phẩm và lượng đã sử dụng. Tuy nhiên, phần lớn các trường hợp đều có những dấu hiệu phổ biến dưới đây:

• Phát ban, ngứa da: Xuất hiện các mảng đỏ, nổi mề đay kèm ngứa ngáy, thường gặp ở vùng mặt (đặc biệt quanh miệng), cổ, tay và chân.
• Ngứa ran trong khoang miệng: Cảm giác châm chích hoặc ngứa ở môi, lưỡi, họng sau khi ăn là dấu hiệu cơ thể đang phản ứng với thực phẩm lạ.
• Tức ngực, khó thở: Dị ứng có thể làm sưng đường hô hấp, gây thở khò khè, nặng ngực và khó thở nếu không xử lý kịp thời.
• Buồn nôn, tiêu chảy: Tình trạng nôn ói hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài có thể liên quan đến dị ứng thực phẩm và cần được kiểm tra sớm.
• Tụt huyết áp: Nếu các triệu chứng kéo dài và nặng hơn, người bệnh có thể bị chóng mặt, choáng váng, thậm chí ngất xỉu do huyết áp giảm.
• Sốc phản vệ (trường hợp nghiêm trọng): Đây là phản ứng nguy hiểm, có thể đe dọa tính mạng nếu không cấp cứu kịp thời.
• Triệu chứng khác: Viêm da, viêm mũi dị ứng, viêm xoang, ho kéo dài, mệt mỏi hoặc rối loạn giấc ngủ. Do những biểu hiện này dễ nhầm lẫn với bệnh lý khác nên thường bị bỏ qua.

Điểm danh các loại thuốc dị ứng thức ăn

Dùng sai thuốc dị ứng không chỉ không hiệu quả, trong trường hợp dị ứng nặng còn có thể khiến tình trạng xấu đi nhanh chóng. Dưới đây là những loại thuốc dị ứng thức ăn phổ biến:

Thuốc kháng Histamin

Đây là nhóm thuốc được nhắc đến đầu tiên khi nói về dị ứng thức ăn và cũng là loại người dùng có thể tự mua không cần kê đơn. Histamin được giải phóng khi các tác nhân gây dị ứng tương tác với phức hợp protein trong cơ thể, làm thay đổi tính thấm của thành mạch. Hệ quả là cơ thể phản ứng thông qua hàng loạt triệu chứng điển hình như phát ban, ngứa, ho và cảm giác buồn nôn. Thuốc kháng histamin hoạt động bằng cách chiếm chỗ thụ thể H1 trên tế bào, ngăn histamin gắn vào và ngăn cơ thể kích hoạt phản ứng dị ứng.

Thuốc Corticosteroid

Corticosteroid là nhóm thuốc dị ứng thức ăn mạnh hơn, thường được bác sĩ chỉ định trong các trường hợp dị ứng nặng hoặc kéo dài không đáp ứng với kháng histamin. Corticosteroid dùng trong thời gian dài có thể gây nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng như suy tuyến thượng thận, loãng xương, tăng huyết áp, tăng đường huyết. Đây là thuốc bắt buộc phải có đơn bác sĩ, không tự mua uống dài ngày.

Thuốc Epinephrine (Adrenaline)

Epinephrine là thuốc cấp cứu dành riêng cho sốc phản vệ khi bị dị ứng thuốc ăn, đây không phải thuốc dùng thường ngày. Đối với phản ứng phản vệ nghiêm trọng liên quan đến thực phẩm, epinephrine đường tiêm là thuốc được chỉ định đầu tiên. Cơ chế hoạt động của thuốc bao gồm co mạch ngoại vi, nâng cao huyết áp động mạch, giải phóng co thắt phế quản, tăng cường chức năng bơm máu của tim và điều chỉnh tần số tim về mức ổn định.

Bệnh nhân có nguy cơ cao như từng có tiền sử sốc phản vệ do thức ăn, dị ứng nặng với hải sản, đậu phộng, hạt cây…phải luôn có sẵn epinephrine tự tiêm bên mình và cần được đào tạo đúng cách về cách sử dụng. Bác sĩ sẽ kê bút tiêm tự động (auto-injector) và hướng dẫn cách dùng trong tình huống khẩn cấp.

Thuốc hỗ trợ tiêu hóa và các thuốc khác

Dị ứng thức ăn đôi khi kéo theo các triệu chứng tiêu hóa khó chịu. Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định thêm:

• Thuốc kháng histamin H2 (Ranitidine, Famotidine): Giúp điều trị các vấn đề dạ dày như trào ngược, khó tiêu, buồn nôn. Ngoài ra có thể phối hợp trong điều trị phản vệ trong một số trường hợp.
• Thuốc chống co thắt: Giảm đau bụng quặn trong giai đoạn cấp
• Probiotics: Hỗ trợ cân bằng hệ vi sinh đường ruột, có thể hữu ích ở trẻ nhỏ bị dị ứng đạm sữa bò hoặc rối loạn tiêu hóa kéo dài. Tuy nhiên hiệu quả phụ thuộc vào chủng vi khuẩn và thể trạng từng người.

Thuốc dị ứng thức ăn uống trước hay sau ăn?

Đây là câu hỏi rất được quan tâm và câu trả lời phụ thuộc vào từng loại thuốc, không có một quy tắc chung áp dụng cho tất cả.

• Thuốc kháng histamin thế hệ 2 thường có các hoạt chất thường gặp như Cetirizin, Loratadin, Fexofenadin. Thuốc có thể uống trước hoặc sau ăn đều được, không ảnh hưởng nhiều đến hiệu quả. Tuy nhiên với người có dạ dày nhạy cảm, nên uống sau ăn để hạn chế cảm giác buồn nôn hoặc khó chịu.
• Thuốc kháng histamin thế hệ 1 thì nên uống sau khi ăn để giảm kích ứng lên niêm mạc dạ dày. Tránh uống khi bụng đói, đặc biệt nếu bạn có tiền sử viêm dạ dày hoặc dễ bị đau dạ dày.
• Corticosteroid dạng uống là nhóm thuốc cần đặc biệt lưu ý khi sử dụng vì bắt buộc uống sau khi ăn no. Do thuốc có thể gây kích ứng mạnh niêm mạc dạ dày, nếu uống lúc đói có nguy cơ dẫn đến viêm hoặc loét dạ dày.
• Trong một số tình huống, nếu bạn biết trước sẽ ăn thực phẩm dễ gây dị ứng và được bác sĩ chỉ định thì có thể uống thuốc kháng histamin trước bữa ăn khoảng 30 - 60 phút.

Lưu ý quan trọng khi sử dụng thuốc dị ứng thức ăn

Nhiều người có thói quen khi bị dị ứng tự ý mua thuốc về uống, dưới đây là một số lưu ý quan trọng khi sử dụng:

• Không tự ý dùng thuốc dài ngày: Kháng histamin không kê đơn chỉ phù hợp cho điều trị ngắn ngày (3 - 7 ngày). Nếu triệu chứng tái phát liên tục, người bệnh nên đến bệnh viện kiểm tra.
• Trẻ em: Liều dùng tính theo cân nặng, không áp dụng liều người lớn. Một số thuốc kháng histamin thế hệ 1 không khuyến cáo cho trẻ dưới 2 tuổi
• Phụ nữ mang thai/cho con bú: Cần hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc dị ứng nào
• Người cao tuổi: Nhóm kháng histamin thế hệ 1 có thể gây té ngã do buồn ngủ và hạ huyết áp tư thế đứng, ưu tiên dùng thế hệ 2
• Người lái xe/vận hành máy móc: Không dùng kháng histamin thế hệ 1 trong giờ làm việc
• Khi nào bắt buộc đến gặp bác sĩ: Dị ứng tái phát từ 2 lần trở lên dù đã tránh thức ăn nghi ngờ, triệu chứng không giảm sau 48h dùng thuốc, dị ứng nặng, có tiền sử sốc phản vệ.

Dị ứng thức ăn không thể xem thường bởi từ phản ứng nhẹ như ngứa ngáy đến sốc phản vệ đe dọa tính mạng, mỗi mức độ cần một cách xử trí khác nhau. Nắm vững các loại thuốc dị ứng thức ăn cùng với cách dùng đúng liều và đúng thời điểm, chính là bước chuẩn bị quan trọng nhất bạn có thể làm cho bản thân và gia đình.