Ung thư vú do đột biến gen là gì? Một số gen đột biến gây ung thư vú

Ung thư vú do tình trạng đột biến gen là một trong những nguyên nhân quan trọng làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở một số phụ nữ. Những biến đổi trong vật chất di truyền có thể khiến tế bào vú phát triển mất kiểm soát theo thời gian. Việc hiểu rõ yếu tố di truyền giúp phát hiện sớm nguy cơ và chủ động trong tầm soát, phòng ngừa.

Ung thư vú do đột biến gen là gì?

Ung thư vú do bị đột biến gen xảy ra khi có sự thay đổi bất thường trong các gen chịu trách nhiệm điều hòa quá trình tăng trưởng và sửa chữa tế bào. Khi các gen này bị biến đổi, tế bào vú có thể phát triển ngoài tầm kiểm soát và dần hình thành khối u ác tính, ngay cả khi không có yếu tố môi trường rõ ràng. Mỗi người đều sở hữu hai bản sao của một gen, được di truyền từ cha và mẹ, nếu một bản sao mang đột biến, nguy cơ phát triển ung thư có thể tăng lên theo thời gian.

Tuy vậy, việc mang đột biến gen không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc ung thư vú. Dù vậy, nguy cơ tích lũy trong suốt cuộc đời thường cao hơn so với người không mang đột biến, vì thế việc theo dõi sức khỏe và tầm soát định kỳ đóng vai trò rất quan trọng.

Theo American Cancer Society, khoảng 5 - 10% ca ung thư vú được ghi nhận có liên quan trực tiếp đến các đột biến gen di truyền từ cha hoặc mẹ. Những thay đổi trong vật chất di truyền này có thể làm tăng nguy cơ hình thành khối u ác tính ở mô vú.

Tuy vậy, không phải tất cả phụ nữ mang đột biến gen đều có tiền sử gia đình mắc bệnh. Nghiên cứu năm 2021 của Breast Cancer Research Foundation cho thấy khoảng 30 - 50% trường hợp đột biến xuất hiện ở những người không có người thân từng mắc ung thư vú. Điều này cho thấy ngay cả khi gia đình không có tiền sử bệnh, một người vẫn có thể mang gen đột biến.

Đặc điểm lâm sàng của gen đột biến ung thư vú

Ung thư vú do bị đột biến gen thường biểu hiện khá giống với các dạng ung thư vú khác, vì vậy rất khó nhận biết ở giai đoạn sớm chỉ dựa vào triệu chứng lâm sàng. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện khi người bệnh đi khám hoặc thực hiện tầm soát định kỳ.

• Khối u ở vú: Người bệnh có thể sờ thấy một khối cứng trong mô vú, thường không gây đau và có thể phát triển âm thầm trong thời gian đầu.
• Phát hiện khi tầm soát: Không ít trường hợp được phát hiện qua khám sức khỏe định kỳ hoặc các chương trình sàng lọc ung thư vú.
• Bất thường tại vú hoặc núm vú: Có thể xuất hiện dịch tiết hoặc chảy máu ở núm vú, đồng thời hình dạng hoặc cấu trúc của vú có sự thay đổi.
• Dấu hiệu liên quan đến hạch: Một số người bệnh có hạch nách to, cứng và ít di động, đây có thể là dấu hiệu cho thấy tế bào ung thư đã lan tới hạch.

Vì các biểu hiện ban đầu thường không rõ ràng, việc kết hợp tầm soát bằng chẩn đoán hình ảnh cùng với xét nghiệm gen có thể giúp nâng cao khả năng phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm.

Một số gen đột biến gây ung thư vú

Một số biến đổi di truyền có thể làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển ung thư vú. Trong đó, nhiều gen đã được nghiên cứu kỹ lưỡng vì có liên quan trực tiếp đến quá trình kiểm soát sự phát triển và sửa chữa của tế bào.

BRCA1 và BRCA2

Tại Mỹ và châu Âu, khoảng 10 - 15% trường hợp ung thư vú được ghi nhận có liên quan đến yếu tố di truyền trong gia đình. BRCA1 và BRCA2 là hai gen được nghiên cứu nhiều nhất khi nói đến ung thư vú liên quan đột biến gen. Bình thường, các gen này giúp kiểm soát sự tăng trưởng của tế bào và tham gia sửa chữa các tổn thương DNA. Khi xảy ra đột biến, cơ chế bảo vệ này suy giảm, khiến tế bào dễ tăng sinh bất thường.

• Phụ nữ mang đột biến BRCA1 có nguy cơ mắc ung thư vú trong suốt cuộc đời khoảng 55 - 72%, cao hơn đáng kể so với dân số chung.
• Phụ nữ mang đột biến BRCA2 có nguy cơ mắc bệnh khoảng 45 - 69%.

Không chỉ phụ nữ, nam giới mang đột biến BRCA cũng có thể đối mặt với nguy cơ cao hơn đối với ung thư vú, ung thư tuyến tiền liệt và ung thư tụy. Vì vậy, xét nghiệm gen được xem là biện pháp quan trọng giúp đánh giá nguy cơ cho cả nam và nữ trong những gia đình có tiền sử liên quan.

Đột biến gen PALB2

Gen PALB2 có vai trò phối hợp với BRCA2 trong quá trình sửa chữa các tổn thương DNA của tế bào. Khi gen này xuất hiện biến thể đột biến, protein được tạo ra có thể hoạt động không hiệu quả, khiến tế bào dễ xảy ra sai sót trong quá trình nhân bản. Dù chỉ chiếm khoảng 1 - 2% các trường hợp ung thư vú di truyền, đột biến PALB2 có thể làm nguy cơ mắc bệnh tăng lên khoảng 9 lần. Ở nam giới, đột biến này cũng làm nguy cơ ung thư vú cao hơn khoảng 8 lần so với bình thường.

ATM

ATM là gen tham gia điều hòa chu trình phân chia tế bào và hỗ trợ sửa chữa DNA bị tổn thương. Một số biến thể đột biến của ATM có thể làm gia tăng đáng kể nguy cơ ung thư vú. Người mang đột biến này thường có nguy cơ mắc bệnh cao gấp khoảng hai lần so với dân số chung, và một số biến thể hiếm còn làm nguy cơ tăng mạnh theo tuổi. Ngoài ung thư vú, đột biến ATM còn được ghi nhận có liên quan đến một số rối loạn thần kinh và các bệnh ung thư máu hiếm gặp.

PTEN

Gen PTEN giúp kiểm soát quá trình tăng sinh và tái tạo tế bào, đồng thời hỗ trợ cơ thể loại bỏ những tế bào có khả năng gây hại. Khi xảy ra đột biến PTEN, người bệnh có thể mắc hội chứng Cowden - một rối loạn di truyền hiếm gặp làm tăng nguy cơ hình thành nhiều loại khối u. Phụ nữ mang đột biến này có nguy cơ phát triển ung thư vú trong suốt cuộc đời khoảng 41 - 60%, vì vậy cần được theo dõi y khoa và tầm soát thường xuyên.

Một số gen khác liên quan đến ung thư vú

Bên cạnh các gen phổ biến, nhiều đột biến hiếm khác cũng có thể làm tăng nguy cơ ung thư vú di truyền, bao gồm:

• TP53: liên quan đến hội chứng Li-Fraumeni, làm tăng nguy cơ xuất hiện nhiều loại ung thư từ sớm.
• CDH1: gắn với nguy cơ ung thư dạ dày lan tỏa và ung thư vú ở phụ nữ.
• CHEK2: một số biến thể của gen này có thể làm nguy cơ ung thư vú tăng khoảng gấp đôi.
• STK11: liên quan đến hội chứng Peutz-Jeghers, làm tăng nguy cơ ung thư đường tiêu hóa và ung thư vú.
• RAD51C, RAD51D và BARD1: các gen này cũng được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ ung thư vú, đặc biệt ở thể ba âm tính.

Vai trò của xét nghiệm di truyền trong phát hiện nguy cơ ung thư vú

Các gia đình có nguy cơ cao có thể được chỉ định xét nghiệm máu để sàng lọc đột biến ở các gen liên quan đến ung thư vú. Tuy nhiên, xét nghiệm di truyền thường chỉ được thực hiện khi có tiền sử cá nhân hoặc gia đình gợi ý nguy cơ rõ ràng. Kết quả sàng lọc cũng giúp đánh giá khả năng hình thành khối u ở vú còn lại hoặc nguy cơ ung thư buồng trứng ở người đã được chẩn đoán ung thư vú.

Xét nghiệm gen không phải là một xét nghiệm máu đơn giản vì liên quan đến nhiều yếu tố phức tạp. Trước khi thực hiện, người bệnh thường được nhân viên y tế tư vấn đầy đủ về lợi ích, rủi ro và giới hạn của phương pháp này.

Một lợi ích quan trọng của xét nghiệm là phát hiện đột biến như BRCA1 hoặc BRCA2, từ đó giúp đánh giá nguy cơ ung thư cho bản thân và các thành viên trong gia đình. Tuy vậy, xét nghiệm vẫn có những hạn chế vì nhiều gen liên quan chưa được hiểu rõ, nên không thể dự đoán chính xác hoàn toàn nguy cơ mắc bệnh. Ngay cả khi mang đột biến gen, không phải ai cũng sẽ phát triển ung thư.

Khi phát hiện mang gen đột biến, bác sĩ có thể tư vấn các biện pháp theo dõi, phòng ngừa và hỗ trợ người bệnh quản lý tâm lý phù hợp.

Ung thư vú do đột biến gen là tình trạng có liên quan đến yếu tố di truyền và có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh ở một số người. Việc hiểu rõ các gen liên quan, thực hiện tầm soát phù hợp và tư vấn di truyền khi cần thiết sẽ giúp phát hiện nguy cơ sớm hơn. Chủ động theo dõi sức khỏe và tiếp cận các biện pháp phòng ngừa phù hợp là bước quan trọng để giảm thiểu tác động của ung thư vú do bị đột biến gen đối với bản thân và gia đình.