Bệnh mãn tính có di truyền không? Làm gì nếu gia đình có người mắc bệnh mãn tính?

Nhiều người cho rằng nếu cha mẹ hoặc người thân mắc bệnh mãn tính thì con cái chắc chắn sẽ mắc bệnh tương tự. Thực tế, yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ ở một số bệnh, nhưng không phải là nguyên nhân duy nhất quyết định bệnh sẽ xảy ra.

Bệnh mãn tính có di truyền không?

Nhiều bệnh mãn tính có liên quan đến yếu tố di truyền nhưng mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy từng bệnh.

Các nghiên cứu cho thấy, yếu tố di truyền có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh mãn tính như đái tháo đường type 2, tăng huyết áp, bệnh tim mạch, hen phế quản hoặc một số bệnh ung thư. Tuy nhiên, di truyền không phải là yếu tố quyết định duy nhất. Việc một người có phát triển bệnh hay không còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như:

• Chế độ ăn uống;
• Mức độ hoạt động thể chất;
• Hút thuốc lá, uống rượu bia;
• Cân nặng;
• Chất lượng giấc ngủ;
• Mức độ căng thẳng;
• Môi trường sống và các yếu tố phơi nhiễm.

Nói cách khác, yếu tố di truyền chỉ làm tăng nguy cơ mắc bệnh chứ không quyết định chắc chắn một người sẽ mắc bệnh. Ngay cả khi có tiền sử gia đình mắc bệnh mãn tính, việc duy trì lối sống lành mạnh, kiểm soát cân nặng, tập thể dục đều đặn và khám sức khỏe định kỳ vẫn có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh hoặc làm chậm quá trình khởi phát bệnh.

Những bệnh mãn tính thường có yếu tố di truyền

Di truyền không phải là nguyên nhân duy nhất gây bệnh, nhưng có thể làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh mãn tính. Dưới đây là những bệnh thường có liên quan đến yếu tố di truyền:

Đái tháo đường type 2

Đái tháo đường type 2 là bệnh có yếu tố di truyền rõ rệt. Người có cha, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh sẽ có nguy cơ mắc cao hơn so với người không có tiền sử gia đình.

Tuy nhiên, nguy cơ này còn chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố như thừa cân, béo phì, chế độ ăn nhiều đường và chất béo, ít vận động hoặc tuổi cao. Việc kiểm soát cân nặng, ăn uống cân đối và tập thể dục thường xuyên có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh.

Tăng huyết áp

Tăng huyết áp là bệnh lý chịu tác động của cả yếu tố di truyền và môi trường. Người có tiền sử gia đình bị tăng huyết áp có nguy cơ mắc bệnh cao hơn, đặc biệt khi kết hợp với chế độ ăn nhiều muối, béo phì, hút thuốc lá hoặc ít vận động.

Khám sức khỏe định kỳ, kiểm soát cân nặng, hạn chế muối và duy trì lối sống lành mạnh là những biện pháp giúp phòng ngừa hiệu quả.

Bệnh tim mạch

Nhiều bệnh tim mạch có thể có tính chất gia đình, bao gồm:

• Bệnh động mạch vành;
• Rối loạn lipid máu;
• Đột quỵ;
• Tăng cholesterol máu có tính gia đình.

Nguy cơ thường cao hơn nếu người thân trực hệ mắc bệnh tim mạch sớm. Trong trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định tầm soát sớm các yếu tố nguy cơ tim mạch.

Một số loại ung thư

Không phải tất cả các bệnh ung thư đều di truyền. Chỉ khoảng 5 - 10% trường hợp ung thư liên quan đến các đột biến gen di truyền được truyền từ cha mẹ sang con.

Một số loại ung thư có thể mang tính chất gia đình gồm:

• Ung thư vú;
• Ung thư buồng trứng;
• Ung thư đại trực tràng;
• Ung thư tuyến tiền liệt.

Nếu gia đình có nhiều người mắc cùng một loại ung thư hoặc mắc bệnh ở độ tuổi trẻ, bác sĩ có thể tư vấn xét nghiệm di truyền và xây dựng kế hoạch tầm soát phù hợp.

Hen phế quản và các bệnh dị ứng

Trẻ có cha hoặc mẹ mắc hen phế quản, viêm mũi dị ứng hoặc viêm da cơ địa có nguy cơ mắc các bệnh dị ứng cao hơn. Tuy nhiên, bệnh thường chỉ khởi phát khi có sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và các tác nhân từ môi trường như:

• Khói thuốc lá;
• Bụi nhà, mạt bụi;
• Phấn hoa;
• Lông động vật;
• Ô nhiễm không khí;
• Nhiễm virus đường hô hấp.

Việc hạn chế tiếp xúc với các yếu tố kích thích có thể giúp giảm nguy cơ khởi phát và kiểm soát triệu chứng.

Làm gì nếu gia đình có người mắc bệnh mãn tính?

Nếu trong gia đình có người mắc bệnh mãn tính, bạn không nên quá lo lắng mà cần chủ động xây dựng kế hoạch theo dõi sức khỏe.

Khám sức khỏe định kỳ và tầm soát theo nguy cơ

Khám sức khỏe định kỳ giúp phát hiện sớm các bệnh mãn tính hoặc các yếu tố nguy cơ trước khi xuất hiện triệu chứng. Tùy theo tuổi, giới tính, tiền sử gia đình và tình trạng sức khỏe, bác sĩ có thể chỉ định một số kiểm tra như:

• Đo huyết áp;
• Kiểm tra đường huyết hoặc HbA1c;
• Xét nghiệm mỡ máu;
• Đánh giá chức năng gan, thận khi có chỉ định hoặc yếu tố nguy cơ;
• Tầm soát ung thư phù hợp với tuổi, giới tính và tiền sử gia đình.

Việc tuân thủ lịch khám định kỳ giúp tăng khả năng phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, từ đó cải thiện hiệu quả điều trị.

Duy trì lối sống lành mạnh

Ngay cả khi có yếu tố di truyền, một lối sống khoa học vẫn có thể làm giảm nguy cơ mắc nhiều bệnh mãn tính. Bạn nên:

• Ăn đa dạng, tăng cường rau xanh, trái cây và ngũ cốc nguyên hạt;
• Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhiều muối, đường và chất béo bão hòa;
• Duy trì cân nặng hợp lý;
• Tập thể dục;
• Không hút thuốc lá và tránh khói thuốc thụ động;
• Hạn chế sử dụng rượu bia;
• Ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng.

Tìm hiểu tiền sử bệnh của gia đình

Việc biết rõ tiền sử sức khỏe của ông bà, cha mẹ và anh chị em ruột giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ mắc bệnh chính xác hơn. Bạn nên lưu ý các thông tin như:

• Loại bệnh đã mắc;
• Tuổi khởi phát bệnh;
• Có nhiều thành viên trong gia đình mắc cùng một bệnh hay không.

Cân nhắc tư vấn di truyền khi cần thiết

Đối với những gia đình có nhiều người mắc cùng một bệnh, bệnh xuất hiện ở độ tuổi trẻ hoặc nghi ngờ có hội chứng di truyền, bác sĩ có thể chỉ định tư vấn di truyền. Sau khi đánh giá tiền sử cá nhân và gia đình, bác sĩ sẽ cân nhắc việc thực hiện xét nghiệm di truyền nếu phù hợp.

Bệnh mãn tính có di truyền không là câu hỏi không có câu trả lời tuyệt đối. Một số bệnh có yếu tố di truyền làm tăng nguy cơ mắc bệnh, nhưng sự khởi phát còn phụ thuộc vào lối sống, chế độ dinh dưỡng, môi trường và việc kiểm soát các yếu tố nguy cơ. Duy trì thói quen sinh hoạt lành mạnh, khám sức khỏe định kỳ và tầm soát sớm, đặc biệt khi có tiền sử gia đình mắc bệnh, là những biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ và phát hiện bệnh kịp thời.