Vì sao thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu? Dấu hiệu nhận biết và xử trí

Kali là chất điện giải cần thiết cho hoạt động của cơ, thần kinh và tim mạch. Một số thuốc lợi tiểu có thể làm giảm nồng độ kali trong máu, đặc biệt khi dùng liều cao hoặc ở người có các yếu tố nguy cơ mất kali. Tìm hiểu nguyên nhân thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu và nhận biết sớm dấu hiệu giúp hạn chế biến chứng.

Vì sao thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu?

Thuốc lợi tiểu quai và thuốc lợi tiểu thiazide hoặc thiazide-like là những nhóm thường gặp có thể làm tăng đào thải kali qua thận và gây hạ kali máu. Một số thuốc lợi tiểu khác cũng có thể ảnh hưởng đến nồng độ kali tùy cơ chế tác dụng và tình trạng của người bệnh. Vậy vì sao những nhóm thuốc lợi tiểu này lại làm hạ kali máu?

Tăng đào thải natri và kali qua thận

Thuốc lợi tiểu quai và thiazide làm giảm tái hấp thu natri ở các vị trí khác nhau của nephron, từ đó làm tăng lượng natri và dòng dịch đến các đoạn xa hơn. Đồng thời, tình trạng giảm thể tích tuần hoàn có thể kích hoạt hệ renin–angiotensin–aldosterone. Những yếu tố này thúc đẩy bài tiết kali qua thận và có thể dẫn đến hạ kali máu. Nếu quá trình này diễn ra nhiều, lượng kali mất đi có thể vượt quá lượng được bổ sung từ chế độ ăn, từ đó dẫn đến hạ kali máu.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ hạ kali máu

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ hạ kali ở người đang dùng thuốc lợi tiểu, trong đó có sử dụng liều cao hoặc điều trị kéo dài. Chế độ ăn không cung cấp đủ kali cũng có thể góp phần làm tình trạng thiếu hụt rõ hơn, mặc dù lượng kali trong chế độ ăn không phải là yếu tố duy nhất quyết định nồng độ kali máu. Ngoài ra, nôn ói hoặc tiêu chảy kéo dài có thể làm mất kali và các chất điện giải khác, tình trạng giảm thể tích tuần hoàn do mất dịch cũng có thể thúc đẩy thận tăng bài tiết kali.

Dấu hiệu hạ kali máu do thuốc lợi tiểu

Hạ kali máu do thuốc lợi tiểu có thể biểu hiện với nhiều mức độ khác nhau, từ triệu chứng nhẹ đến những dấu hiệu cần được xử trí y tế kịp thời.

Triệu chứng mức độ nhẹ

Hạ kali máu nhẹ có thể không gây ra triệu chứng rõ ràng và chỉ được phát hiện khi người bệnh thực hiện xét nghiệm máu. Khi nồng độ kali giảm, một số người có thể cảm thấy mệt mỏi, yếu cơ, giảm sức vận động hoặc xuất hiện tình trạng chuột rút. Tuy nhiên, những biểu hiện này không đặc hiệu cho hạ kali máu và có thể xuất hiện do nhiều nguyên nhân khác.

Triệu chứng khi kali giảm nhiều

Khi nồng độ kali trong máu giảm đáng kể, các triệu chứng có thể rõ rệt hơn. “Người bệnh có thể xuất hiện yếu cơ, chuột rút, giảm phản xạ, trường hợp nặng có thể gây yếu cơ nghiêm trọng hoặc liệt. Hạ kali máu cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động của đường tiêu hóa, làm giảm nhu động ruột và gây táo bón. Trong trường hợp kali giảm nhiều, người bệnh có thể xuất hiện hồi hộp, đánh trống ngực hoặc cảm giác tim đập bất thường do ảnh hưởng đến hoạt động điện học của tim. Hạ kali máu nghiêm trọng có thể gây rối loạn nhịp tim, đặc biệt ở những người có bệnh tim hoặc đang sử dụng một số loại thuốc có ảnh hưởng đến nhịp tim.

Hạ kali máu do thuốc lợi tiểu có nguy hiểm không?

Thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu có mức độ ảnh hưởng khác nhau tùy vào nồng độ kali trong máu, mức độ giảm diễn ra nhanh hay chậm và tình trạng sức khỏe của người bệnh. Trường hợp hạ kali nhẹ có thể không gây triệu chứng rõ ràng, nhưng khi nồng độ kali giảm nhiều, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến hoạt động của cơ và hệ tim mạch.

Người mắc bệnh tim, đang sử dụng digoxin hoặc đồng thời có các rối loạn điện giải khác cần được theo dõi cẩn thận khi có nguy cơ hạ kali máu. Rối loạn nồng độ kali có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện bất thường về nhịp tim ở một số người, do đó không nên chủ quan khi có triệu chứng như hồi hộp, đánh trống ngực hoặc tim đập bất thường.

Làm gì khi nghi ngờ thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu?

Nếu nhận thấy dấu hiệu hoặc nghi ngờ thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu, người bệnh nên làm ngay những việc sau:

Kiểm tra nồng độ kali trong máu

Khi nghi ngờ thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu, người bệnh nên được thăm khám và kiểm tra nồng độ kali trong máu thay vì tự bổ sung hoặc ngừng thuốc. Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm kali máu cùng các chất điện giải khác để đánh giá mức độ rối loạn điện giải.

Bên cạnh nồng độ kali, bác sĩ có thể đánh giá chức năng thận và xem xét các yếu tố liên quan để tìm nguyên nhân gây hạ kali. Tùy mức độ hạ kali và tình trạng người bệnh, bác sĩ có thể chỉ định điện tâm đồ để đánh giá các bất thường dẫn truyền hoặc nhịp tim, đặc biệt khi kali giảm nhiều, có triệu chứng hoặc có bệnh tim kèm theo.

Điều chỉnh thuốc theo chỉ định

Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc lợi tiểu đột ngột khi nghi ngờ bị hạ kali vì việc này có thể ảnh hưởng đến kiểm soát bệnh nền. Những thuốc này có thể đang được sử dụng để kiểm soát tăng huyết áp, tình trạng phù hoặc suy tim. Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc điều chỉnh liều, thay đổi loại thuốc hoặc phối hợp với thuốc lợi tiểu giữ kali. Quyết định điều trị phụ thuộc vào bệnh lý đang mắc, chức năng thận, nồng độ kali trong máu và những thuốc khác mà người bệnh đang sử dụng.

Bổ sung kali khi cần thiết

Không phải mọi trường hợp hạ kali do thuốc lợi tiểu đều cần bổ sung kali. Ở trường hợp hạ kali nhẹ, bác sĩ có thể hướng dẫn điều chỉnh chế độ ăn nếu phù hợp. Khi kali giảm đáng kể hoặc có triệu chứng, người bệnh có thể cần bổ sung kali bằng thuốc theo chỉ định và được theo dõi nồng độ kali. Người bệnh không nên tự mua viên kali để sử dụng, bởi bổ sung quá mức có thể gây tăng kali máu và dẫn đến những rối loạn nguy hiểm.

Cách phòng ngừa hạ kali máu khi sử dụng thuốc lợi tiểu

Để hạn chế nguy cơ hạ kali máu, người bệnh nên sử dụng thuốc lợi tiểu đúng liều lượng và thời gian được bác sĩ kê đơn. Không tự ý tăng, giảm liều hoặc ngừng thuốc, kể cả khi các triệu chứng của bệnh nền đã cải thiện, vì việc thay đổi điều trị có thể ảnh hưởng đến hiệu quả kiểm soát bệnh.

Người sử dụng thuốc lợi tiểu nên tái khám và kiểm tra điện giải theo lịch hẹn. Trong quá trình điều trị, người bệnh nên thông báo cho bác sĩ về tất cả các loại thuốc đang sử dụng, bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung và sản phẩm có nguồn gốc thảo dược. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ tương tác thuốc và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến cân bằng điện giải.

Một số thuốc lợi tiểu làm giảm kali máu do tăng đào thải kali qua nước tiểu. Người bệnh nên sử dụng thuốc theo đúng chỉ định và kiểm tra điện giải khi được bác sĩ yêu cầu. Nếu xuất hiện hồi hộp, tim đập bất thường, yếu cơ rõ, liệt hoặc các triệu chứng nghiêm trọng khác, người bệnh cần được đánh giá y tế ngay.