Xét nghiệm ANA là gì? Khi nào cần thực hiện?

Xét nghiệm ANA có thể cung cấp một manh mối quan trọng trong quá trình tìm nguyên nhân của các triệu chứng như đau khớp, mệt mỏi, phát ban hoặc sốt kéo dài không rõ nguyên nhân. Điều quan trọng là kết quả cần được đánh giá cùng triệu chứng, thăm khám và các xét nghiệm khác, thay vì diễn giải riêng lẻ.

Xét nghiệm ANA là gì?

ANA là viết tắt của antinuclear antibody, nghĩa là kháng thể kháng nhân. Đây là một nhóm tự kháng thể có khả năng phản ứng với các thành phần nằm trong nhân hoặc liên quan đến nhân tế bào.

Bình thường, hệ miễn dịch tạo ra kháng thể để nhận diện và chống lại các tác nhân lạ như vi khuẩn, virus. Trong một số trường hợp, hệ miễn dịch lại tạo ra các tự kháng thể nhận diện thành phần của chính cơ thể. ANA là một trong những nhóm tự kháng thể như vậy.

Xét nghiệm ANA là xét nghiệm máu nhằm phát hiện các kháng thể kháng nhân. Xét nghiệm thường được sử dụng như một công cụ hỗ trợ đánh giá bệnh tự miễn, nhưng không đủ để xác định một người mắc bệnh chỉ dựa trên kết quả ANA.

Tùy phương pháp và phòng xét nghiệm, kết quả có thể được báo cáo đơn giản là âm tính hoặc dương tính. Với một số phương pháp, báo cáo còn cung cấp hiệu giá ANA và kiểu bắt màu huỳnh quang. Đây là những thông tin bác sĩ có thể sử dụng cùng với biểu hiện lâm sàng để quyết định có cần kiểm tra thêm hay không.

Xét nghiệm ANA để làm gì?

Mục đích chính của xét nghiệm ANA là hỗ trợ bác sĩ đánh giá khả năng có bệnh tự miễn, nhất là khi người bệnh có các triệu chứng gợi ý nhưng chưa xác định được nguyên nhân.

Một số bệnh có thể liên quan đến ANA gồm:

• Lupus ban đỏ hệ thống: ANA thường được sử dụng trong quá trình đánh giá người nghi ngờ lupus, nhưng kết quả dương tính đơn độc không đủ để chẩn đoán bệnh.
• Xơ cứng bì hệ thống: ANA có thể xuất hiện ở người mắc bệnh, đôi khi kèm theo những tự kháng thể đặc hiệu hơn.
• Hội chứng Sjögren: Bác sĩ có thể chỉ định ANA cùng các xét nghiệm tự kháng thể khác khi người bệnh có biểu hiện phù hợp.
• Một số bệnh mô liên kết và bệnh tự miễn khác: ANA có thể là một phần trong quá trình đánh giá, tùy triệu chứng và bệnh được nghi ngờ.

Điểm cần lưu ý là ANA chủ yếu đóng vai trò hỗ trợ chẩn đoán, không phải xét nghiệm dùng để tự xác định một bệnh cụ thể. Một người có ANA dương tính vẫn có thể không mắc bệnh tự miễn.

Khi nào nên làm xét nghiệm ANA?

Không phải ai cũng cần xét nghiệm ANA như một xét nghiệm kiểm tra sức khỏe định kỳ. Bác sĩ thường cân nhắc chỉ định khi triệu chứng, tiền sử và kết quả thăm khám gợi ý đến một bệnh tự miễn.

Một số biểu hiện có thể khiến bác sĩ cân nhắc xét nghiệm gồm:

• Đau, cứng hoặc sưng khớp: Đặc biệt khi triệu chứng kéo dài, tái diễn hoặc chưa tìm được nguyên nhân rõ ràng.
• Phát ban hoặc những thay đổi bất thường trên da: Khi đi kèm các biểu hiện toàn thân khác có thể cần đánh giá nguyên nhân tự miễn.
• Mệt mỏi kéo dài: Mệt mỏi là triệu chứng rất không đặc hiệu nên ANA thường chỉ được cân nhắc khi có thêm các dấu hiệu gợi ý khác.
• Sốt không rõ nguyên nhân: Sốt kéo dài hoặc tái diễn cần được đánh giá toàn diện vì có nhiều nguyên nhân khác ngoài bệnh tự miễn.
• Đau cơ hoặc yếu cơ: Trong một số bối cảnh lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định ANA và những xét nghiệm liên quan.
• Nhiều triệu chứng xuất hiện ở các cơ quan khác nhau: Chẳng hạn biểu hiện ở da, khớp và các cơ quan khác cùng xuất hiện có thể khiến bác sĩ nghĩ đến bệnh hệ thống.

ANA không phải xét nghiệm phù hợp để tự làm chỉ vì lo lắng về bệnh tự miễn khi hoàn toàn không có biểu hiện gợi ý. Việc xét nghiệm không đúng chỉ định có thể phát hiện ANA dương tính ở người khỏe mạnh và dẫn đến lo lắng hoặc thực hiện thêm những kiểm tra không cần thiết.

Quy trình xét nghiệm ANA

Xét nghiệm ANA sử dụng mẫu máu và quy trình lấy mẫu tương tự nhiều xét nghiệm máu thông thường.

Thông thường, quy trình gồm:

• Trước khi lấy máu: Nhân viên y tế xác nhận thông tin và các yêu cầu liên quan. Nếu chỉ xét nghiệm ANA, thông thường bạn có thể ăn uống như bình thường. Nếu lấy máu đồng thời cho các xét nghiệm khác, cơ sở xét nghiệm có thể yêu cầu nhịn ăn.
• Lấy mẫu máu: Nhân viên y tế lấy một lượng máu nhỏ từ tĩnh mạch, thường ở vùng cánh tay, sau đó cho vào ống đựng mẫu thích hợp.
• Phân tích mẫu: Mẫu được chuyển đến phòng xét nghiệm. Một phương pháp thường được sử dụng để phát hiện ANA là miễn dịch huỳnh quang gián tiếp. Các phòng xét nghiệm cũng có thể áp dụng những kỹ thuật khác.
• Nhận kết quả: Thời gian trả kết quả phụ thuộc vào phương pháp và cơ sở thực hiện. Nếu kết quả cần xét nghiệm bổ sung, thời gian có thể thay đổi.

Việc lấy máu nhìn chung có nguy cơ thấp. Một số người có thể đau nhẹ hoặc xuất hiện vết bầm nhỏ tại vị trí lấy máu và tình trạng này thường tự hết.

Kết quả xét nghiệm ANA có ý nghĩa gì?

Kết quả ANA không nên được đọc theo cách đơn giản là “âm tính nghĩa là không bệnh” hoặc “dương tính nghĩa là có bệnh”. Ý nghĩa thực tế phụ thuộc vào triệu chứng, tiền sử, khám lâm sàng, phương pháp xét nghiệm và các xét nghiệm đi kèm.

Với một số phương pháp, ngoài kết quả âm tính hoặc dương tính, phiếu xét nghiệm có thể ghi thêm hiệu giá (titer) và kiểu bắt màu huỳnh quang (pattern). Hiệu giá phản ánh mức độ ANA còn phát hiện được khi mẫu huyết thanh được pha loãng. Kiểu huỳnh quang mô tả hình thái bắt màu quan sát được trong xét nghiệm.

Ngưỡng được xem là dương tính và cách báo cáo có thể khác nhau giữa các phòng xét nghiệm. Vì vậy, không nên lấy một ngưỡng trên Internet để tự đối chiếu với mọi kết quả ANA.

Kết quả âm tính

ANA âm tính nghĩa là xét nghiệm không phát hiện ANA ở mức đáp ứng tiêu chuẩn dương tính của phương pháp đang sử dụng.

Kết quả này có thể làm giảm khả năng mắc một số bệnh tự miễn có liên quan chặt chẽ với ANA, đặc biệt khi đánh giá lupus ban đỏ hệ thống. Tuy nhiên, ANA âm tính không loại trừ tất cả bệnh tự miễn.

Nếu người bệnh vẫn có những biểu hiện lâm sàng đáng chú ý, bác sĩ có thể tiếp tục tìm nguyên nhân khác hoặc chỉ định các xét nghiệm phù hợp hơn. Vì vậy, kết quả âm tính cũng cần được đặt trong bối cảnh triệu chứng thực tế.

Kết quả dương tính

ANA dương tính nghĩa là xét nghiệm phát hiện kháng thể kháng nhân. Kết quả này không đồng nghĩa với chẩn đoán lupus hay một bệnh tự miễn cụ thể.

ANA dương tính có thể gặp trong một số bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống, hội chứng Sjögren, xơ cứng bì và một số bệnh mô liên kết khác. Tuy nhiên, ANA cũng có thể xuất hiện ở người không mắc bệnh tự miễn.

Một số trường hợp nhiễm trùng, tình trạng bệnh lý khác hoặc việc sử dụng một số thuốc cũng có thể liên quan đến ANA dương tính. Khả năng xuất hiện ANA ở người không có bệnh tự miễn còn có thể thay đổi theo tuổi và các đặc điểm cá nhân.

Nếu phiếu kết quả có ghi hiệu giá và kiểu huỳnh quang, bác sĩ sẽ xem xét các thông tin này nhưng không sử dụng chúng một cách độc lập để chẩn đoán. Một kiểu huỳnh quang nhất định có thể gợi ý hướng xét nghiệm tiếp theo, nhưng thường không đủ đặc hiệu để tự xác định bệnh.

Kết quả xét nghiệm ANA dương tính phải làm sao?

Điều quan trọng đầu tiên khi nhận kết quả ANA dương tính là không tự kết luận mình mắc lupus hoặc một bệnh tự miễn. ANA chỉ là một phần của quá trình đánh giá.

Bạn nên xem lại kết quả với bác sĩ, đặc biệt nếu xét nghiệm được thực hiện vì đang có các triệu chứng kéo dài. Khi đánh giá ANA dương tính, bác sĩ thường quan tâm đến những vấn đề như triệu chứng hiện tại, thời gian xuất hiện, kết quả khám, hiệu giá ANA, kiểu huỳnh quang nếu có và những bất thường ở các xét nghiệm khác.

Tùy từng trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc thêm các xét nghiệm tự kháng thể đặc hiệu hơn hoặc những xét nghiệm đánh giá cơ quan liên quan. Ví dụ, một số xét nghiệm có thể được lựa chọn để tìm các tự kháng thể cụ thể hơn sau khi ANA dương tính. Việc cần làm xét nghiệm nào phụ thuộc vào bệnh đang được nghi ngờ, không có một danh sách xét nghiệm bổ sung giống nhau cho tất cả mọi người.

Nếu ANA dương tính nhưng bạn không có triệu chứng phù hợp, kết quả cũng không nên được tự diễn giải thành bệnh. Bác sĩ sẽ quyết định liệu có cần theo dõi hoặc kiểm tra thêm dựa trên toàn bộ bối cảnh lâm sàng.

Bạn cũng không nên tự sử dụng thuốc hoặc thay đổi thuốc đang dùng chỉ vì ANA dương tính. Nếu đang sử dụng thuốc kê đơn, hãy cung cấp đầy đủ danh sách thuốc cho bác sĩ để họ đánh giá liệu thuốc có liên quan đến kết quả hay không.

Lưu ý khi xét nghiệm ANA để kết quả chính xác

Xét nghiệm ANA không đòi hỏi quá nhiều bước chuẩn bị, nhưng một số lưu ý có thể giúp việc thực hiện và diễn giải kết quả thuận lợi hơn:

• Không tự ý nhịn ăn: Nếu chỉ làm ANA, thông thường không cần nhịn ăn. Tuy nhiên, bạn có thể phải nhịn ăn nếu cùng lúc thực hiện những xét nghiệm khác có yêu cầu này.
• Thông báo các thuốc đang sử dụng: Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến ANA hoặc liên quan đến sự xuất hiện của tự kháng thể. Hãy cho bác sĩ biết các thuốc và sản phẩm bổ sung bạn đang dùng.
• Không tự ngừng thuốc trước xét nghiệm: Nếu nghi ngờ một thuốc ảnh hưởng đến kết quả, việc ngừng hay thay đổi thuốc cần được bác sĩ quyết định.
• Cung cấp thông tin về triệu chứng: Thời điểm xuất hiện, mức độ và diễn biến của các triệu chứng giúp bác sĩ đánh giá ý nghĩa của ANA chính xác hơn.
• Đọc kết quả theo khoảng tham chiếu của phòng xét nghiệm: Phương pháp, ngưỡng và cách báo cáo có thể khác nhau giữa các cơ sở.
• Không so sánh một con số riêng lẻ: Hiệu giá ANA cao hơn có thể làm tăng mức độ quan tâm trong một bối cảnh phù hợp, nhưng không thể dùng riêng hiệu giá để xác định loại bệnh hoặc mức độ nặng.
• Không quá lo lắng khi ANA dương tính: ANA dương tính có thể xuất hiện ở người không mắc bệnh tự miễn. Kết quả chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi được kết hợp với triệu chứng và các dữ liệu y khoa khác.

Xét nghiệm ANA là công cụ hữu ích để hỗ trợ đánh giá một số bệnh tự miễn, nhưng không phải xét nghiệm có thể tự mình xác nhận chẩn đoán. ANA âm tính có thể làm giảm khả năng của một số bệnh, trong khi ANA dương tính cần được xem xét cùng hiệu giá, kiểu huỳnh quang, triệu chứng và những xét nghiệm liên quan.

Nếu xét nghiệm ANA dương tính, bạn không nên tự kết luận mình mắc lupus hoặc một bệnh tự miễn. Trao đổi kết quả với bác sĩ là bước phù hợp để xác định liệu có cần xét nghiệm bổ sung, theo dõi hay đánh giá chuyên khoa hay không.

Xem thêm: Ý nghĩa của xét nghiệm GBS đối với phụ nữ có thai