Xét nghiệm đờm AFB và những thông tin cần biết

Khi xuất hiện tình trạng ho kéo dài, khạc đờm hoặc có các dấu hiệu nghi ngờ lao phổi, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm đờm AFB để tìm kiếm bằng chứng nhiễm vi khuẩn lao. Đây là một phương pháp xét nghiệm tương đối đơn giản, có thể hỗ trợ phát hiện bệnh và đánh giá khả năng lây truyền trong một số trường hợp. Tuy nhiên, kết quả cần được xem xét cùng triệu chứng lâm sàng và các phương pháp chẩn đoán khác.

Xét nghiệm đờm AFB là gì?

Xét nghiệm đờm AFB (Acid-Fast Bacilli) là xét nghiệm tìm trực khuẩn kháng acid trong mẫu đờm của người bệnh. Đây là nhóm vi khuẩn có đặc điểm thành tế bào giúp chúng giữ được màu nhuộm đặc biệt ngay cả khi được xử lý bằng dung dịch acid trong quá trình xét nghiệm.

Trong thực hành lâm sàng, xét nghiệm này chủ yếu được sử dụng để hỗ trợ phát hiện bệnh lao phổi do vi khuẩn Mycobacterium tuberculosis gây ra. Khi thực hiện, nhân viên xét nghiệm sẽ xử lý mẫu đờm, nhuộm bằng kỹ thuật chuyên biệt và quan sát dưới kính hiển vi để tìm sự hiện diện của trực khuẩn kháng acid.

Một số kỹ thuật nhuộm thường được sử dụng gồm nhuộm Ziehl-Neelsen và nhuộm huỳnh quang. Mặc dù có sự khác biệt về cách thực hiện và thiết bị quan sát, cả hai đều nhằm phát hiện vi khuẩn có đặc tính kháng acid trong bệnh phẩm.

Điều quan trọng cần hiểu là AFB dương tính không đồng nghĩa chắc chắn với mắc bệnh lao, bởi một số loài mycobacteria không gây lao cũng có đặc tính kháng acid. Ngược lại, kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn bệnh lao phổi, đặc biệt khi số lượng vi khuẩn trong đờm thấp.

Xét nghiệm đờm AFB có tác dụng gì?

Xét nghiệm đờm AFB có vai trò hỗ trợ bác sĩ trong quá trình đánh giá người nghi mắc lao phổi. Tùy từng trường hợp, phương pháp này có thể được sử dụng với những mục đích sau:

• Hỗ trợ phát hiện lao phổi: Tìm trực khuẩn kháng acid trong đờm, qua đó cung cấp thêm bằng chứng để bác sĩ định hướng chẩn đoán.
• Đánh giá khả năng lây truyền: Người mắc lao phổi có kết quả soi đờm AFB dương tính thường có nguy cơ lây truyền cao hơn người có kết quả âm tính, mặc dù đây không phải yếu tố duy nhất quyết định khả năng lây bệnh.
• Theo dõi trong quá trình điều trị: Xét nghiệm có thể được sử dụng ở những thời điểm phù hợp để hỗ trợ đánh giá đáp ứng điều trị theo hướng dẫn chuyên môn.
• Định hướng xét nghiệm bổ sung: Khi kết quả chưa rõ ràng hoặc không phù hợp với biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm sinh học phân tử hoặc nuôi cấy vi khuẩn.

Hiện nay, xét nghiệm sinh học phân tử nhanh như Xpert MTB/RIF hoặc Xpert MTB/RIF Ultra được ưu tiên sử dụng trong nhiều tình huống chẩn đoán lao vì có thể phát hiện vật liệu di truyền của vi khuẩn lao và cung cấp thông tin về khả năng kháng rifampicin. Do đó, soi đờm AFB không phải phương pháp duy nhất hoặc luôn là lựa chọn đầu tiên khi nghi ngờ bệnh lao.

Những trường hợp nào cần xét nghiệm đờm AFB?

Bác sĩ có thể cân nhắc chỉ định xét nghiệm khi người bệnh xuất hiện các biểu hiện gợi ý lao phổi hoặc có yếu tố nguy cơ liên quan. Một số tình huống thường gặp bao gồm:

• Ho kéo dài: Ho liên tục, có thể kèm khạc đờm hoặc ho ra máu, đặc biệt khi triệu chứng không cải thiện hoặc không xác định được nguyên nhân.
• Có triệu chứng toàn thân: Sốt kéo dài, đổ mồ hôi về đêm, mệt mỏi, chán ăn hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân.
• Có hình ảnh phổi bất thường: Kết quả chụp X-quang hoặc các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác cho thấy tổn thương nghi ngờ lao.
• Tiếp xúc gần với người mắc lao: Đặc biệt khi người tiếp xúc có triệu chứng hô hấp hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao tiến triển thành bệnh lao.
• Theo dõi bệnh lao đang điều trị: Người đã được chẩn đoán lao phổi có thể cần xét nghiệm đờm tại các thời điểm được bác sĩ chỉ định.

Không phải tất cả người có những biểu hiện trên đều mắc lao phổi. Bác sĩ sẽ đánh giá tổng thể tình trạng sức khỏe, tiền sử tiếp xúc và các yếu tố nguy cơ trước khi lựa chọn xét nghiệm phù hợp.

Quy trình xét nghiệm đờm AFB được thực hiện như thế nào?

Xét nghiệm đờm AFB thường không đòi hỏi thủ thuật xâm lấn phức tạp, nhưng chất lượng mẫu bệnh phẩm có ảnh hưởng đáng kể đến khả năng phát hiện vi khuẩn. Người bệnh cần hiểu cách lấy đờm đúng để hạn chế tình trạng mẫu không đạt yêu cầu hoặc phải thu thập lại.

Chuẩn bị trước khi lấy mẫu đờm

Trước khi xét nghiệm, nhân viên y tế sẽ hướng dẫn người bệnh về thời điểm và cách thu thập mẫu. Mẫu đờm có thể được lấy tại cơ sở y tế hoặc tại nhà nếu được hướng dẫn cụ thể và có phương án bảo quản, vận chuyển phù hợp. Một số lưu ý quan trọng trước khi lấy mẫu gồm:

• Tuân thủ thời điểm lấy mẫu: Mẫu đờm buổi sáng sau khi thức dậy thường được sử dụng vì dịch tiết có thể tích tụ trong đường hô hấp qua đêm. Tuy nhiên, mẫu lấy tại thời điểm khám cũng có thể được chấp nhận.
• Vệ sinh khoang miệng: Có thể súc miệng bằng nước sạch trước khi lấy mẫu để hạn chế thức ăn thừa và tạp chất. Không sử dụng dung dịch sát khuẩn miệng nếu chưa được nhân viên y tế hướng dẫn.
• Sử dụng dụng cụ chuyên dụng: Đờm cần được thu thập vào lọ sạch, phù hợp với yêu cầu xét nghiệm và có nắp đậy kín.
• Thông báo tình trạng sức khỏe: Người đang sử dụng thuốc điều trị lao hoặc đã dùng thuốc kháng sinh cần cung cấp thông tin cho bác sĩ để hỗ trợ diễn giải kết quả.

Người bệnh không nên tự ý ngừng thuốc đang sử dụng chỉ để chuẩn bị cho xét nghiệm. Nếu có yêu cầu đặc biệt về thời điểm lấy mẫu, cần thực hiện theo hướng dẫn của cơ sở y tế.

Cách lấy mẫu đờm đúng kỹ thuật

Đờm là dịch tiết được đưa lên từ đường hô hấp dưới thông qua động tác ho sâu, khác với nước bọt có nguồn gốc chủ yếu từ khoang miệng. Việc chỉ nhổ nước bọt vào lọ có thể khiến mẫu không đạt yêu cầu và làm giảm khả năng phát hiện vi khuẩn.

Thông thường, quá trình lấy mẫu được thực hiện theo các bước sau:

1. Chọn khu vực lấy mẫu phù hợp: Thực hiện tại nơi thông thoáng hoặc khu vực chuyên dụng theo hướng dẫn của nhân viên y tế, tránh lấy mẫu trong không gian kín có nhiều người.
2. Hít thở sâu: Hít sâu vài lần để hỗ trợ đưa dịch tiết từ đường hô hấp dưới lên.
3. Ho mạnh từ lồng ngực: Khạc đờm trực tiếp vào lọ đựng mẫu, hạn chế để nước bọt hoặc tạp chất lẫn vào bệnh phẩm.
4. Đậy kín lọ: Đóng nắp ngay sau khi lấy mẫu và bàn giao cho nhân viên y tế hoặc bảo quản theo hướng dẫn.
5. Vệ sinh tay: Rửa tay sau khi hoàn tất để giảm nguy cơ phát tán mầm bệnh ra môi trường.

Nếu người bệnh khó khạc đờm, nhân viên y tế có thể hướng dẫn hoặc áp dụng phương pháp thu thập bệnh phẩm khác phù hợp. Không nên cố gắng ho quá mức khi cảm thấy khó thở, chóng mặt hoặc đau ngực.

Xét nghiệm đờm AFB cần lấy mấy mẫu?

Số lượng mẫu đờm cần thu thập phụ thuộc vào mục đích xét nghiệm, quy trình của cơ sở y tế và hướng dẫn chuyên môn đang áp dụng. Trong một số quy trình soi đờm, người bệnh có thể được yêu cầu cung cấp hai hoặc ba mẫu ở những thời điểm khác nhau nhằm tăng khả năng phát hiện vi khuẩn.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều cần lấy ba mẫu. Khi sử dụng xét nghiệm sinh học phân tử nhanh, số lượng mẫu và cách thu thập có thể khác với quy trình soi kính hiển vi truyền thống.

Người bệnh nên thực hiện đúng số lần lấy mẫu được chỉ định, ngay cả khi mẫu đầu tiên cho kết quả âm tính. Việc tuân thủ quy trình giúp hạn chế nguy cơ bỏ sót trường hợp có số lượng vi khuẩn thấp.

Những lưu ý quan trọng sau khi xét nghiệm đờm AFB

Sau khi lấy mẫu, người bệnh cần theo dõi kết quả và thực hiện các bước tiếp theo theo hướng dẫn của bác sĩ. Việc hiểu rõ thời gian trả kết quả, giới hạn của phương pháp và những tình huống cần kiểm tra bổ sung sẽ giúp tránh bỏ sót bệnh hoặc lo lắng không cần thiết.

Xét nghiệm đờm AFB bao lâu có kết quả?

Thời gian trả kết quả phụ thuộc vào kỹ thuật xét nghiệm và điều kiện của từng cơ sở y tế. Với phương pháp soi đờm AFB trực tiếp, kết quả thường có thể được cung cấp trong vòng 24 giờ sau khi phòng xét nghiệm nhận mẫu phù hợp.

Nếu cần thực hiện thêm các phương pháp khác, thời gian chờ có thể thay đổi:

• Soi đờm AFB: Thường cho kết quả trong ngày hoặc sau khoảng 1 ngày làm việc, tùy quy trình xét nghiệm.
• Xét nghiệm sinh học phân tử: Có thể phát hiện vật liệu di truyền của vi khuẩn lao trong vài giờ, nhưng thời gian trả kết quả thực tế còn phụ thuộc vào quy trình xử lý mẫu.
• Nuôi cấy vi khuẩn lao: Thường cần nhiều ngày đến vài tuần, đôi khi lâu hơn, do vi khuẩn lao phát triển chậm trong môi trường nuôi cấy.

Người bệnh nên hỏi trực tiếp cơ sở xét nghiệm về thời gian nhận kết quả. Nếu đang có triệu chứng nghi ngờ lao, không nên trì hoãn việc tái khám chỉ vì chưa nhận đủ tất cả kết quả xét nghiệm.

Khi nào cần thực hiện thêm xét nghiệm khác?

Soi đờm AFB có ưu điểm là tương đối nhanh và dễ triển khai, nhưng không thể xác định chính xác tất cả trường hợp mắc lao phổi. Phương pháp này cũng không đủ để phân biệt chắc chắn vi khuẩn lao với các loại mycobacteria không gây lao.

Tùy tình trạng cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định một hoặc nhiều phương pháp bổ sung:

• Xét nghiệm Xpert MTB/RIF hoặc Xpert Ultra: Giúp phát hiện vi khuẩn lao và đánh giá dấu hiệu kháng rifampicin, hỗ trợ định hướng điều trị.
• Nuôi cấy đờm: Giúp phát hiện và định danh vi khuẩn, đồng thời có thể phục vụ việc đánh giá độ nhạy cảm với thuốc.
• Chụp X-quang phổi: Hỗ trợ phát hiện những bất thường ở phổi có thể liên quan đến lao hoặc các bệnh hô hấp khác.
• Xét nghiệm kháng thuốc: Được chỉ định khi cần đánh giá khả năng đề kháng với thuốc điều trị lao để lựa chọn phác đồ phù hợp.

Việc lựa chọn xét nghiệm phụ thuộc vào biểu hiện lâm sàng, kết quả đã có và điều kiện thực tế. Người bệnh không nhất thiết phải thực hiện tất cả các phương pháp trên nếu không có chỉ định chuyên môn.

Khi nào cần đi khám sau xét nghiệm?

Người có kết quả AFB dương tính cần được bác sĩ đánh giá sớm để xác định nguyên nhân và hướng điều trị. Với người có kết quả âm tính nhưng vẫn ho kéo dài, sốt về chiều, đổ mồ hôi ban đêm hoặc sụt cân không rõ nguyên nhân, việc tái khám cũng rất cần thiết.

Nếu xuất hiện ho ra máu, khó thở tăng dần hoặc đau ngực, người bệnh cần được thăm khám kịp thời. Trường hợp khó thở nghiêm trọng, ho ra nhiều máu hoặc có biểu hiện suy hô hấp cần đến cơ sở cấp cứu ngay.

Xét nghiệm đờm AFB là một phương pháp có giá trị trong việc phát hiện trực khuẩn kháng acid, hỗ trợ chẩn đoán và theo dõi bệnh lao phổi. Tuy nhiên, kết quả âm tính không loại trừ hoàn toàn bệnh lao, trong khi kết quả dương tính cũng chưa đủ để xác định chắc chắn tác nhân gây bệnh.

Để đánh giá chính xác tình trạng sức khỏe, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn lấy mẫu, nhận kết quả đúng hẹn và trao đổi với bác sĩ về các xét nghiệm bổ sung khi cần thiết. Việc phát hiện bệnh sớm và điều trị đúng hướng dẫn có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ lây truyền lao trong cộng đồng.