Bàn chân rũ sau đột quỵ là gì? Vì sao người bệnh đột quỵ có thể bị bàn chân rũ?

Sau đột quỵ, tình trạng rũ bàn chân có thể khiến người bệnh khó nhấc mũi chân khi bước đi, dễ kéo lê chân hoặc mất thăng bằng. Bàn chân rũ sau đột quỵ không chỉ hạn chế khả năng vận động mà còn ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt và mức độ độc lập. Nhận biết sớm nguyên nhân, biểu hiện và lựa chọn phương pháp phục hồi phù hợp có thể hỗ trợ cải thiện chức năng vận động.

Bàn chân rũ sau đột quỵ là gì?

Bàn chân rũ (foot drop), còn được gọi là bàn chân rơi, là tình trạng người bệnh gặp khó khăn hoặc không thể chủ động nâng phần trước của bàn chân và các ngón chân khi di chuyển. Sau đột quỵ, tình trạng này có thể liên quan đến suy giảm khả năng kiểm soát vận động và yếu các nhóm cơ tham gia động tác gấp mu bàn chân, khiến mũi chân khó được nâng lên khỏi mặt đất trong pha vung chân của chu kỳ dáng đi.

Biểu hiện của bàn chân rũ thường nhận thấy rõ khi người bệnh đi lại. Do khó nâng mũi chân, người bệnh có thể phải nâng đầu gối và đùi cao hơn bình thường để hạn chế tình trạng các ngón chân quệt xuống mặt đất. Một số trường hợp hình thành kiểu đi bù trừ bằng cách đưa chân sang bên và vung theo hình vòng cung nhằm tạo đủ khoảng trống cho bàn chân khi bước.

Khi bàn chân tiếp xúc với mặt đất, khả năng kiểm soát động tác hạ bàn chân cũng có thể bị suy giảm, khiến phần trước bàn chân tiếp đất nhanh và tạo ra tiếng động. Những thay đổi về dáng đi này có thể làm tăng mức tiêu hao năng lượng khi di chuyển, khiến người bệnh dễ mệt và gặp khó khăn hơn khi đi bộ trong thời gian dài.

Bàn chân rũ còn có thể làm tăng nguy cơ vấp và té ngã do mũi chân không được nâng đủ cao trong quá trình bước đi, đặc biệt khi di chuyển trên bề mặt không bằng phẳng hoặc khi lên xuống cầu thang. Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khả năng đi lại, thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày và mức độ độc lập của người bệnh sau đột quỵ.

Vì sao người bệnh đột quỵ có thể bị bàn chân rũ?

Bàn chân rũ sau đột quỵ chủ yếu liên quan đến tổn thương hệ thần kinh trung ương, làm ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát vận động của chi dưới. Tình trạng này có thể hình thành hoặc trở nên rõ rệt hơn thông qua một số cơ chế sau:

• Tổn thương đường dẫn truyền vận động: Đột quỵ có thể gây tổn thương các vùng não hoặc đường dẫn truyền thần kinh tham gia kiểm soát vận động. Điều này làm suy giảm khả năng truyền tín hiệu từ não đến các cơ ở chi dưới, từ đó ảnh hưởng đến khả năng điều khiển bàn chân khi đi lại.
• Suy giảm khả năng gấp mu bàn chân: Khi khả năng kiểm soát các cơ thực hiện động tác gấp mu bàn chân, trong đó có cơ chày trước, bị suy giảm, người bệnh khó chủ động nâng phần trước bàn chân và các ngón chân trong pha vung chân. Hậu quả là mũi chân có xu hướng hướng xuống và dễ quệt vào mặt đất khi bước đi.
• Rối loạn vận động sau đột quỵ: Bàn chân rũ có thể xuất hiện cùng các rối loạn vận động khác sau đột quỵ như yếu hoặc liệt nửa người, tăng trương lực cơ, rối loạn phối hợp vận động và suy giảm khả năng giữ thăng bằng. Những yếu tố này có thể làm dáng đi của người bệnh trở nên khó kiểm soát hơn.
• Tăng trương lực và co cứng cơ: Co cứng ở một số nhóm cơ chi dưới có thể làm bàn chân có xu hướng gấp xuống và gây khó khăn cho động tác nâng mũi chân. Khi kết hợp với tình trạng yếu các cơ gấp mu bàn chân, khả năng đưa bàn chân lên khỏi mặt đất trong lúc bước đi có thể bị hạn chế nhiều hơn.
• Khác với tổn thương thần kinh ngoại biên: Bàn chân rũ ở người sau đột quỵ có nguồn gốc chủ yếu từ tổn thương hệ thần kinh trung ương. Cơ chế này cần được phân biệt với bàn chân rũ do tổn thương thần kinh ngoại biên, chẳng hạn tổn thương thần kinh mác chung, vì nguyên nhân và hướng đánh giá có thể khác nhau.

Bàn chân rũ sau đột quỵ có phục hồi được không?

Đây là câu hỏi mà rất nhiều bệnh nhân và người nhà quan tâm. Câu trả lời là có, tình trạng bàn chân rũ sau đột quỵ hoàn toàn có khả năng cải thiện, nhưng mức độ và thời gian phục hồi phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau.

Nền tảng của sự phục hồi nằm ở khả năng tự tổ chức lại của não bộ, hay còn gọi là tính mềm dẻo thần kinh (neuroplasticity). Thông qua việc luyện tập kiên trì và đúng phương pháp, não có thể hình thành các kết nối thần kinh mới để bù đắp cho những vùng đã bị tổn thương, từ đó dần khôi phục lại khả năng kiểm soát cơ bắp. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn và nỗ lực không ngừng nghỉ.

Tiên lượng phục hồi thường được chia thành các giai đoạn:

• 3 tháng đầu sau đột quỵ: Đây là giai đoạn vàng cho sự phục hồi thần kinh. Với các bài tập vật lý trị liệu chuyên sâu và tích cực, sự cải thiện về sức mạnh cơ và khả năng kiểm soát vận động thường diễn ra nhanh nhất.
• Từ 3 đến 6 tháng: Tốc độ phục hồi có thể chậm lại nhưng vẫn tiếp tục tiến triển. Ở giai đoạn này, các thiết bị hỗ trợ như nẹp có thể giúp việc đi lại an toàn hơn, tạo điều kiện để người bệnh luyện tập nhiều hơn.
• Sau 6 tháng đến 1 năm: Sự tiến bộ trở nên ổn định hơn. Việc duy trì luyện tập đều đặn và sử dụng các công cụ hỗ trợ giúp cải thiện sự tự tin và độc lập trong di chuyển.
• Sau 1 năm: Mặc dù tốc độ chậm, nhiều người bệnh vẫn có thể đạt được những cải thiện đáng kể nếu họ duy trì lối sống năng động và tuân thủ chương trình tập luyện. Tuy nhiên, đối với một số trường hợp tổn thương não nghiêm trọng, bàn chân rũ có thể là một di chứng lâu dài cần được quản lý bằng các giải pháp hỗ trợ.

Các yếu tố ảnh hưởng đến khả năng phục hồi bao gồm mức độ nghiêm trọng của cơn đột quỵ, thời điểm bắt đầu phục hồi chức năng, cường độ luyện tập, tình trạng sức khỏe tổng thể, mức độ co cứng cơ và đặc biệt là sự quyết tâm của người bệnh.

Các phương pháp phục hồi chức năng bàn chân rũ sau đột quỵ

Phục hồi bàn chân rũ sau đột quỵ thường cần phối hợp nhiều biện pháp dựa trên mức độ yếu cơ, co cứng, khả năng đi lại và tình trạng chức năng của từng người bệnh. Sau khi được đánh giá, chương trình phục hồi chức năng có thể bao gồm:

• Vật lý trị liệu và tập luyện phục hồi chức năng: Các bài tập được lựa chọn nhằm cải thiện sức mạnh, khả năng kiểm soát vận động và chức năng đi lại. Tùy tình trạng, người bệnh có thể được hướng dẫn tập gấp mu bàn chân, kéo giãn các nhóm cơ bị co cứng, tập thăng bằng và luyện dáng đi. Cường độ và loại bài tập cần được điều chỉnh phù hợp với khả năng vận động của từng người.
• Nẹp cổ chân - bàn chân (Ankle-Foot Orthosis - AFO): AFO hỗ trợ kiểm soát vị trí cổ chân và bàn chân trong quá trình đứng, đi lại. Dụng cụ này có thể giúp hạn chế tình trạng mũi chân quệt xuống mặt đất trong pha vung chân, hỗ trợ sự ổn định khi bước và giảm nguy cơ vấp ngã. Loại nẹp phù hợp cần được lựa chọn dựa trên đặc điểm vận động và nhu cầu của người bệnh.
• Kích thích điện chức năng (Functional Electrical Stimulation - FES): FES sử dụng các xung điện để kích thích thần kinh và cơ liên quan đến động tác gấp mu bàn chân vào thời điểm thích hợp trong chu kỳ bước đi. Phương pháp này có thể hỗ trợ nâng bàn chân khi đi và cải thiện một số thông số liên quan đến khả năng đi lại ở những người bệnh phù hợp. Việc chỉ định cần dựa trên đánh giá chuyên môn và khả năng đáp ứng của từng trường hợp.
• Can thiệp co cứng: Nếu tăng trương lực hoặc co cứng góp phần làm bàn chân hướng xuống và cản trở vận động, người bệnh có thể cần được đánh giá để lựa chọn biện pháp kiểm soát co cứng phù hợp. Mục tiêu là tạo điều kiện thuận lợi hơn cho vận động, tập luyện và sử dụng các dụng cụ hỗ trợ khi cần thiết.
• Phẫu thuật: Trong một số trường hợp được lựa chọn kỹ, đặc biệt khi biến dạng hoặc mất cân bằng cơ kéo dài gây ảnh hưởng đáng kể đến chức năng và các biện pháp bảo tồn không đáp ứng mục tiêu điều trị, phẫu thuật chỉnh hình như chuyển gân có thể được cân nhắc. Chỉ định cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá dựa trên tình trạng cụ thể.
• Điều chỉnh sinh hoạt và phòng ngừa té ngã: Người bệnh nên sử dụng giày dép vừa chân, chắc chắn và có khả năng nâng đỡ phù hợp. Không gian sinh hoạt cũng cần được bố trí an toàn, chẳng hạn loại bỏ các vật dễ gây vấp như thảm lỏng hoặc dây điện, giữ lối đi thông thoáng và đảm bảo đủ ánh sáng khi di chuyển.

Việc lựa chọn phương pháp cải thiện bàn chân rũ không giống nhau ở mọi người bệnh sau đột quỵ. Đánh giá đầy đủ sức cơ, trương lực cơ, tầm vận động, khả năng thăng bằng và đặc điểm dáng đi sẽ giúp xây dựng kế hoạch phục hồi phù hợp với mục tiêu vận động của từng người.

Phục hồi bàn chân rũ sau đột quỵ là một quá trình cần sự kiên trì và phối hợp giữa người bệnh, gia đình cùng đội ngũ y tế. Việc lựa chọn phương pháp phục hồi phù hợp, kết hợp tập luyện đều đặn và theo dõi tiến triển có thể giúp cải thiện khả năng vận động, hỗ trợ người bệnh chủ động hơn trong sinh hoạt và nâng cao chất lượng cuộc sống.