Tai biến và đột quỵ: Phân biệt, dấu hiệu và cách phòng ngừa

Trong cuộc sống hằng ngày, các thuật ngữ tai biến và đột quỵ thường được sử dụng thay thế cho nhau, gây ra không ít bối rối. Thực chất, chúng đều chỉ một tình trạng y tế khẩn cấp khi não bộ bị tổn thương do gián đoạn nguồn cung cấp máu, nhưng việc hiểu đúng bản chất sẽ giúp chúng ta có cách xử trí và phòng ngừa tốt hơn.

Tai biến và đột quỵ khác nhau như thế nào?

Tai biến mạch máu não và đột quỵ não về cơ bản là hai cách gọi của cùng một tình trạng. Trong các hướng dẫn chuyên môn hiện hành của Bộ Y tế, thuật ngữ hiện đang được sử dụng là "đột quỵ não". Trong giao tiếp thông thường, cả hai thuật ngữ này đều được dùng để mô tả một sự cố xảy ra đột ngột ở mạch máu não, khiến một phần não bộ bị tổn thương do không được cung cấp đủ oxy và dinh dưỡng.

Dù gọi là tai biến hay đột quỵ, điều quan trọng nhất cần nhớ là đây là một cấp cứu y tế. Việc nhận biết và hành động nhanh chóng có thể tạo ra sự khác biệt lớn trong việc cứu sống người bệnh và giảm thiểu các di chứng lâu dài. Do đó, thay vì quá tập trung vào tên gọi, chúng ta nên chú trọng vào việc nhận diện dấu hiệu và cách xử trí ban đầu.

Dấu hiệu nhận biết sớm đột quỵ (tai biến)

Các triệu chứng của đột quỵ thường xuất hiện đột ngột và không có dấu hiệu báo trước rõ ràng. Quy tắc F.A.S.T là một công cụ đơn giản và hiệu quả được công nhận trên toàn thế giới để giúp nhận diện nhanh các dấu hiệu cảnh báo chính:

• F - Face (Khuôn mặt): Yêu cầu người bệnh cười hoặc nhe răng. Nếu một bên mặt bị xệ xuống, méo hoặc không cân đối, đó có thể là dấu hiệu đột quỵ.
• A - Arm (Cánh tay): Yêu cầu người bệnh giơ cả hai tay lên. Nếu một tay bị yếu đi, không thể giơ lên hoặc từ từ rơi xuống, đây là một dấu hiệu cảnh báo quan trọng.
• S - Speech (Lời nói): Yêu cầu người bệnh lặp lại một câu đơn giản. Nếu họ nói ngọng, nói lắp, dùng từ không đúng hoặc không thể nói được, não bộ có thể đang bị ảnh hưởng.
• T - Time (Thời gian): Nếu bạn nhận thấy bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, hãy gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Thời gian là yếu tố quyết định trong việc điều trị đột quỵ.

Ngoài các dấu hiệu F.A.S.T, một số triệu chứng khác cũng có thể xuất hiện đột ngột, bao gồm:

• Đau đầu dữ dội, đột ngột mà không rõ nguyên nhân.
• Mờ mắt, giảm thị lực hoặc mất thị lực ở một hoặc cả hai mắt.
• Chóng mặt, mất thăng bằng hoặc phối hợp vận động kém.
• Lú lẫn, khó nhận thức về môi trường xung quanh.

Các dạng đột quỵ thường gặp

Đột quỵ được phân thành hai loại chính dựa trên nguyên nhân gây ra sự gián đoạn lưu lượng máu đến não. Việc chẩn đoán chính xác loại đột quỵ rất quan trọng để bác sĩ có thể đưa ra phương pháp điều trị phù hợp nhất.

• Đột quỵ do thiếu máu cục bộ (Nhồi máu não): Dữ liệu GBD 2021 cho thấy đột quỵ do nhồi máu não chiếm khoảng 65.3% số ca đột quỵ mới trên toàn cầu. Nguyên nhân là do một cục máu đông hình thành và làm tắc nghẽn động mạch cung cấp máu cho não. Cục máu đông này có thể hình thành tại chỗ hoặc di chuyển từ một nơi khác trong cơ thể (thường là từ tim) lên não.
• Đột quỵ do xuất huyết (Chảy máu não): Dạng này ít phổ biến hơn nhưng thường nguy hiểm hơn. Nó xảy ra khi một mạch máu trong não bị vỡ, khiến máu tràn vào các mô não xung quanh, gây áp lực và làm tổn thương các tế bào não. Nguyên nhân phổ biến nhất của đột quỵ xuất huyết là do tăng huyết áp không kiểm soát hoặc vỡ túi phình động mạch não.
• Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA): Cơn thiếu máu não thoáng qua được định nghĩa là sự khởi phát đột ngột triệu chứng thần kinh khu trú do thiếu máu não ở một khu vực hoặc võng mạc, và các triệu chứng này kéo dài không quá 24 giờ và không có sự hiện diện tổn thương nhồi máu não cấp trên hình ảnh cộng hưởng từ. Tuy nhiên, TIA là một dấu hiệu cảnh báo cực kỳ nghiêm trọng. AHA ghi nhận nguy cơ đột quỵ trong 90 ngày sau TIA có thể tới 17,8%, và gần một nửa các trường hợp xảy ra trong 2 ngày đầu.

Phòng ngừa và giảm thiểu nguy cơ đột quỵ thế nào

Ước tính cho thấy có khoảng 80% trường hợp đột các trường hợp đột quỵ có thể được phòng ngừa thông qua việc kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ. Xây dựng một lối sống lành mạnh và chủ động quản lý sức khỏe là biện pháp hữu hiệu nhất để bảo vệ bạn và gia đình.

• Kiểm soát huyết áp: Tăng huyết áp là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây đột quỵ. Hãy kiểm tra huyết áp thường xuyên và tuân thủ điều trị của bác sĩ nếu bạn bị cao huyết áp.
• Quản lý cholesterol và đường huyết: Mức cholesterol và đường huyết cao có thể làm hỏng các mạch máu và tăng nguy cơ hình thành cục máu đông.
• Duy trì chế độ ăn uống cân bằng: Ưu tiên rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và cá. Hạn chế thực phẩm chứa nhiều muối, đường, chất béo bão hòa và chất béo chuyển hóa.
• Tập thể dục đều đặn: Hoạt động thể chất ít nhất 30 phút mỗi ngày, hầu hết các ngày trong tuần, giúp cải thiện sức khỏe tim mạch và kiểm soát cân nặng.
• Giữ cân nặng hợp lý: Thừa cân hoặc béo phì làm tăng gánh nặng cho hệ tim mạch và là một yếu tố nguy cơ của đột quỵ.
• Không hút thuốc lá: Hút thuốc làm tăng gấp đôi nguy cơ đột quỵ. Ngưng hút thuốc là một trong những quyết định tốt nhất bạn có thể làm cho sức khỏe của mình.
• Hạn chế rượu bia: Uống quá nhiều rượu có thể làm tăng huyết áp và các nguy cơ khác.
• Khám sức khỏe định kỳ: Việc kiểm tra sức khỏe tổng quát giúp phát hiện sớm và quản lý kịp thời các yếu tố nguy cơ tiềm ẩn. Phát hiện và quản lý bệnh tim mạch, đặc biệt rung nhĩ: Rung nhĩ làm tăng nguy cơ hình thành huyết khối và đột quỵ. Người mắc rung nhĩ cần được bác sĩ đánh giá nguy cơ và lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp.

Hiểu rõ về tai biến và đột quỵ không chỉ là kiến thức y khoa mà còn là trách nhiệm với sức khỏe của bản thân và những người thân yêu. Bằng cách nhận biết sớm các dấu hiệu, hành động kịp thời và quan trọng hơn cả là chủ động phòng ngừa thông qua lối sống tích cực, chúng ta hoàn toàn có thể giảm thiểu gánh nặng do căn bệnh nguy hiểm này gây ra.