Các loại thực phẩm biến đổi gen ở Việt Nam và những điều người tiêu dùng cần biết

Trong bối cảnh nhu cầu thực phẩm tăng cao và áp lực về năng suất nông nghiệp ngày càng lớn, công nghệ biến đổi gen dần trở thành một hướng đi được quan tâm. Không chỉ xuất hiện trong sản xuất quy mô lớn, các nguyên liệu có nguồn gốc biến đổi gen còn len lỏi vào nhiều sản phẩm quen thuộc. Tuy nhiên, không phải ai cũng nhận diện được điều này trong thực tế tiêu dùng.

Các loại thực phẩm biến đổi gen ở Việt Nam hiện nay

Hiện nay, số lượng cây trồng biến đổi gen (còn gọi là GMO) được phép lưu hành tại Việt Nam không nhiều như nhiều người vẫn nghĩ. Phần lớn nguyên liệu biến đổi gen xuất hiện trong thực phẩm có nguồn gốc từ nhập khẩu hoặc được sử dụng trong sản xuất thức ăn chăn nuôi và công nghiệp chế biến.

Dưới đây là những nhóm thực phẩm có liên quan phổ biến nhất.

Ngô biến đổi gen

Ngô là cây trồng biến đổi gen được ứng dụng rộng rãi nhất tại Việt Nam. Nhiều giống ngô biến đổi gen đã được cấp phép lưu hành sau khi trải qua quy trình đánh giá về an toàn sinh học và an toàn thực phẩm theo quy định của cơ quan quản lý.

Các giống ngô này chủ yếu được phát triển nhằm tăng khả năng kháng sâu hoặc chịu được thuốc trừ cỏ, giúp giảm thiểu tổn thất trong quá trình sản xuất và nâng cao hiệu quả canh tác.

Phần lớn ngô biến đổi gen tại Việt Nam không được tiêu thụ trực tiếp mà được sử dụng để sản xuất thức ăn chăn nuôi, tinh bột ngô, siro ngô, dầu ngô và nhiều nguyên liệu phục vụ ngành chế biến thực phẩm. Vì vậy, người tiêu dùng rất khó nhận biết nguồn gốc của loại nguyên liệu này chỉ bằng quan sát thông thường.

Đậu nành và các sản phẩm từ đậu nành

Đậu nành là một trong những nguyên liệu có tỷ lệ biến đổi gen cao trên thế giới. Việt Nam nhập khẩu lượng lớn đậu nành và khô dầu đậu nành từ các quốc gia như Hoa Kỳ, Brazil và Argentina - những nước có diện tích trồng đậu nành biến đổi gen rất lớn.

Nguyên liệu này sau đó được sử dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau như sản xuất dầu thực vật, thức ăn chăn nuôi và một phần phục vụ chế biến thực phẩm.

Trong thực tế, rất nhiều sản phẩm quen thuộc có thể sử dụng nguyên liệu từ đậu nành biến đổi gen như dầu đậu nành, sữa đậu nành, đậu phụ, bột đậu nành, hay protein đậu nành dùng trong thực phẩm chế biến.

Tuy nhiên, khi đã trải qua quá trình tinh chế hoặc chế biến sâu, sản phẩm gần như không có sự khác biệt rõ ràng về màu sắc, mùi vị hay kết cấu so với nguyên liệu không biến đổi gen.

Dầu thực vật có nguồn gốc từ cây trồng biến đổi gen

Một trong những nhóm thực phẩm mà người tiêu dùng thường ít để ý là các loại dầu ăn.

Nhiều loại dầu thực vật được sản xuất từ nguyên liệu nhập khẩu như đậu nành, ngô hoặc cải dầu. Nếu nguyên liệu ban đầu là cây trồng biến đổi gen thì dầu thành phẩm cũng có nguồn gốc từ GMO, mặc dù trong quá trình tinh luyện, thành phần ADN hoặc protein biến đổi gen hầu như không còn tồn tại hoặc chỉ còn ở mức rất thấp.

Các loại dầu có thể liên quan đến nguyên liệu biến đổi gen bao gồm dầu đậu nành, dầu ngô, dầu cải (canola), và một số loại dầu thực vật hỗn hợp.

Điều này không đồng nghĩa tất cả các sản phẩm dầu trên thị trường đều được sản xuất từ nguyên liệu biến đổi gen. Nguồn gốc nguyên liệu phụ thuộc vào từng nhà sản xuất và từng quốc gia cung cấp.

Các thực phẩm chế biến sử dụng nguyên liệu biến đổi gen

Ngày nay, nguyên liệu biến đổi gen không chỉ xuất hiện ở dạng nông sản mà còn được sử dụng trong nhiều sản phẩm chế biến.

Một số thành phần có thể có nguồn gốc từ cây trồng biến đổi gen gồm:

• Tinh bột ngô.
• Siro ngô hàm lượng fructose cao (HFCS).
• Lecithin đậu nành.
• Protein đậu nành.
• Bột ngô.
• Một số phụ gia thực phẩm có nguồn gốc từ ngô hoặc đậu nành.

Những thành phần này thường được sử dụng trong bánh kẹo, đồ uống, thực phẩm đông lạnh, mì ăn liền, ngũ cốc ăn sáng hoặc các sản phẩm chế biến sẵn.

Do đã trải qua nhiều công đoạn sản xuất nên người tiêu dùng gần như không thể xác định nguồn gốc biến đổi gen nếu chỉ quan sát bằng mắt thường. Việc đọc kỹ thông tin trên bao bì hoặc nhãn sản phẩm là cách đáng tin cậy hơn để nhận biết.

Vì sao thực phẩm biến đổi gen ngày càng phổ biến?

Sự mở rộng của thực phẩm biến đổi gen gắn liền với những thay đổi trong cách sản xuất và phân phối thực phẩm hiện nay. Khi chuỗi cung ứng ngày càng đòi hỏi tính ổn định và hiệu quả, nhiều giải pháp mới được đưa vào để đáp ứng yêu cầu này. Những yếu tố cụ thể dưới đây lý giải rõ hơn vì sao các loại thực phẩm biến đổi gen ở Việt Nam ngày càng xuất hiện phổ biến:

• Tăng năng suất cây trồng trong cùng một diện tích canh tác, giúp đáp ứng nhu cầu thực phẩm ngày càng lớn.
• Giảm thiệt hại do sâu bệnh nhờ khả năng kháng tự nhiên được cải thiện thông qua can thiệp gen.
• Hạn chế việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, từ đó góp phần kiểm soát chi phí sản xuất.
• Tăng khả năng thích nghi với điều kiện môi trường khắc nghiệt như hạn hán hoặc đất nghèo dinh dưỡng.
• Kéo dài thời gian bảo quản, giúp thực phẩm ít hư hỏng hơn trong quá trình vận chuyển.
• Tối ưu chi phí sản xuất ở quy mô lớn, tạo lợi thế cho doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.
• Đáp ứng yêu cầu thương mại toàn cầu khi cần vận chuyển thực phẩm qua nhiều quốc gia.
• Hỗ trợ duy trì nguồn cung ổn định trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gián đoạn sản xuất.

Nhìn chung, sự phổ biến của thực phẩm biến đổi gen không chỉ đến từ yếu tố công nghệ mà còn gắn liền với nhu cầu thực tế của thị trường. Khi bài toán về sản lượng, chi phí và khả năng bảo quản ngày càng được đặt ra rõ ràng, hướng đi này tiếp tục được nhiều quốc gia và doanh nghiệp lựa chọn.

Người tiêu dùng có thể nhận biết thực phẩm biến đổi gen không?

Việc nhận biết thực phẩm biến đổi gen trong thực tế không hề đơn giản do chúng thường không khác biệt rõ về hình thức. Phần lớn sản phẩm có màu sắc, kích thước và hương vị tương tự thực phẩm thông thường. Điều này khiến người tiêu dùng khó phân biệt bằng quan sát trực tiếp.

Nhiều thực phẩm đã qua chế biến sâu nên gần như không thể truy vết nguồn gốc bằng mắt thường. Người tiêu dùng chủ yếu dựa vào thông tin trên bao bì hoặc các chứng nhận liên quan. Tuy nhiên, việc ghi nhãn không phải lúc nào cũng đầy đủ, đặc biệt với sản phẩm bán lẻ.

Có nên sử dụng thực phẩm biến đổi gen?

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và nhiều cơ quan quản lý an toàn thực phẩm khác trên thế giới, các thực phẩm biến đổi gen được cấp phép lưu hành đều phải trải qua quá trình đánh giá về an toàn trước khi đưa ra thị trường. Vì vậy, việc sử dụng hay không chủ yếu phụ thuộc vào nhu cầu và quan điểm của mỗi người tiêu dùng. Quan trọng hơn cả là lựa chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm định theo quy định và duy trì chế độ ăn đa dạng, cân bằng thay vì chỉ tập trung vào yếu tố biến đổi gen.

Các loại thực phẩm biến đổi gen ở Việt Nam hiện chủ yếu liên quan đến ngô, đậu nành và các sản phẩm chế biến từ nguồn nguyên liệu này. Đây là nhóm thực phẩm đã được quản lý và đánh giá an toàn theo quy định trước khi lưu hành. Việc lựa chọn sử dụng phụ thuộc vào nhu cầu của mỗi người, tuy nhiên ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, chế độ ăn đa dạng và cân bằng vẫn là yếu tố quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe lâu dài.