Gen di truyền và lối sống trong đột quỵ: Có gen xấu vẫn có thể tránh cơn đột quỵ đến sớm

Gen di truyền ảnh hưởng thế nào đến nguy cơ đột quỵ?

Nhiều người nghe trong nhà có người đột quỵ là bắt đầu lo sợ: “Rồi mình cũng sẽ như vậy”. Cảm giác đó rất thật, nhất là khi từng chứng kiến người thân nhập viện đột ngột. Nhưng cần hiểu rằng di truyền là yếu tố nguy cơ, không phải bản án đã được định sẵn.

Gen có thể ảnh hưởng đến huyết áp, mỡ máu, khả năng đông máu hoặc cấu trúc mạch máu. Một số bệnh di truyền hiếm như: CADASIL (bệnh lý vi mạch não di truyền trội) có thể làm tăng nguy cơ rõ rệt, nhưng đa số ca đột quỵ ngoài cộng đồng không đến từ một gen đơn lẻ. Thường đó là sự kết hợp đa gen (polygenic) cộng hưởng với lối sống thiếu lành mạnh kéo dài nhiều năm.

Cũng vì vậy, hai anh em ruột trong cùng gia đình có thể đi theo hai hướng rất khác nhau: Một người khỏe mạnh lâu dài, người còn lại gặp biến cố sớm. Khác biệt thường nằm ở cách sống và việc tầm soát và kiểm soát bệnh nền.

Không ít người trẻ ngủ ít, làm việc căng thẳng, ăn thất thường, hút thuốc (thuốc lá truyền thống lẫn thuốc lá điện tử) nhưng vẫn tin đột quỵ là bệnh của tuổi già. Khi chưa có triệu chứng, họ dễ bỏ qua việc đo huyết áp hay xét nghiệm đường máu định kỳ.

Thực tế, tăng huyết áp có thể âm thầm diễn tiến nhiều năm mà không gây đau đớn, tương tự đái tháo đường và rối loạn mỡ máu cũng vậy. Lớp nội mạc mạch máu bị tổn thương và xơ vữa hẹp dần theo thời gian; đến lúc xuất hiện triệu chứng như yếu tay chân, méo miệng hay nói khó thì mạch máu não đã tắc nghẽn hoặc vỡ, trở thành tình trạng cấp cứu y khoa.

Nếu gia đình có tiền sử đột quỵ sớm, bạn càng nên xem đây là tín hiệu để hành động sớm hơn, không phải để lo sợ nhiều hơn.

6 việc nên làm nếu gia đình có người từng đột quỵ

Biết rõ tiền sử gia đình

Hãy hỏi người thân từng bị đột quỵ lúc bao nhiêu tuổi, có tăng huyết áp, rung nhĩ, đái tháo đường hay hút thuốc không. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ chính xác hơn. Nếu chỉ số huyết áp thường xuyên cao (≥ 130/80 mmHg), cần đi khám bác sĩ chuyên khoa sớm để được can thiệp thay vì chỉ tự theo dõi tại nhà.

Kiểm tra huyết áp định kỳ

Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng hàng đầu (góp phần vào gần 50% số ca đột quỵ) nhưng lại cực kỳ dễ bị bỏ quên. Nếu huyết áp thường xuyên cao, cần khám sớm thay vì chỉ tự theo dõi tại nhà.

Giữ lối sống vận động

Ăn nhạt hơn và bớt thực phẩm chế biến sẵn

Mì gói, đồ hộp, thịt nguội, đồ ăn nhanh thường chứa lượng lớn natri (muối) và chất béo bão hòa, trực tiếp làm tăng huyết áp và xơ vữa động mạch.

Bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia

Nhiều người chỉ hút vài điếu/ngày và nghĩ không đáng kể. Tuy nhiên, y học chứng minh chỉ cần hút 1 điếu thuốc mỗi ngày cũng làm tăng khoảng 30% nguy cơ đột quỵ so với người không hút. Song song đó, việc lạm dụng rượu bia làm tăng nguy cơ rung nhĩ và khiến huyết áp cực kỳ khó kiểm soát.

Nhận biết sớm để cứu não

Khi thấy một hoặc nhiều dấu hiệu sau, cần gọi cấp cứu ngay lập tức: một bên mặt bị méo hoặc rủ xuống, yếu hoặc tê bì nửa người (tay/chân), nói đớ hoặc không hiểu lời người khác nói, mờ mắt đột ngột, mất thăng bằng đột ngột, hoặc đau đầu dữ dội bất thường. Đột quỵ càng được xử trí sớm, cơ hội hồi phục càng cao.

Nếu lo lắng vì mang nguy cơ di truyền thì đừng hoảng sợ, bạn hãy dùng chính thông tin đó như một lợi thế để thay đổi lối sống tích cực hơn. Nhiều người không có tiền sử gia đình vẫn đột quỵ vì chủ quan, trong khi người có nguy cơ lại khỏe mạnh lâu dài nhờ kiểm soát tốt lối sống.