Làm thế nào để phòng ngừa mất nước khi bị tiêu chảy?

Mất nước - điện giải có thể diễn ra rất nhanh ngay từ những lần đi ngoài đầu tiên, nhất là khi tiêu chảy nhiều lần hoặc kèm nôn ói. Bù nước đúng cách sớm chính là chìa khóa hạn chế biến chứng và giúp cơ thể hồi phục nhanh.

Tiêu chảy và nguy cơ mất nước

Tiêu chảy có thể khiến người bệnh mệt mỏi, đau bụng hoặc đầy hơi. Nếu tiêu chảy kéo dài hoặc đi ngoài nhiều lần, cơ thể có thể mất nhiều nước và điện giải, làm tăng nguy cơ mất nước và các biến chứng liên quan.

Đặc biệt, trẻ nhỏ có nguy cơ mất nước cao hơn và cần được theo dõi sát. Theo WHO, tiêu chảy là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tử vong ở trẻ dưới 5 tuổi, với khoảng 443.832 ca tử vong mỗi năm theo số liệu WHO.

Vì sao tiêu chảy gây mất nước?

Bình thường, ruột có nhiệm vụ hấp thu nước và các chất điện giải (natri, kali, clorua) từ thức ăn, đồ uống. Khi bị tiêu chảy, ruột bị kích thích, mất khả năng hấp thu nước và điện giải bị đào thải theo phân ra ngoài.

Tiêu chảy càng nhiều lần hoặc kèm nôn ói, nguy cơ mất nước càng cao. Vì vậy, điều trị tiêu chảy không chỉ nhằm giảm triệu chứng mà cần đặc biệt chú trọng bù đủ nước và điện giải.

Dấu hiệu mất nước khi bị tiêu chảy

Nhận biết sớm dấu hiệu mất nước giúp người bệnh được bù nước và điện giải kịp thời.

Dấu hiệu mất nước ở người lớn

• Khát nhiều, khô miệng và môi;
• Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu;
• Mệt mỏi, yếu sức;
• Chóng mặt, nhất là khi đứng lên;
• Da mất đàn hồi (véo da chậm hồi phục).

Khi mất nước nặng, người bệnh có thể lú lẫn, lơ mơ, ngất hoặc không thể uống đủ nước và cần được chăm sóc y tế.

Dấu hiệu mất nước ở trẻ em

Cha mẹ nên chú ý:

• Tiểu ít hoặc tã khô lâu hơn bình thường;
• Khóc ít hoặc không có nước mắt;
• Miệng, lưỡi khô, mắt trũng;
• Cáu gắt, buồn ngủ hoặc lừ đừ bất thường;
• Uống rất háo hức hoặc không thể uống;
• Ở trẻ sơ sinh, thóp có thể trũng khi mất nước đáng kể.

Nếu trẻ lừ đừ, khó đánh thức, không uống được hoặc có dấu hiệu mất nước rõ, cần đưa trẻ đi khám sớm.

Mất nước khi tiêu chảy có những mức độ nào?

Mức độ mất nước cần được đánh giá dựa trên tổng thể triệu chứng, lượng dịch mất và khả năng uống, không nên chỉ dựa vào một dấu hiệu riêng lẻ.

• Mất nước nhẹ: Khát, khô miệng, tiểu ít hoặc nước tiểu sẫm màu. Có thể bù nước, điện giải bằng ORS và theo dõi sát tại nhà nếu người bệnh vẫn uống được.
• Mất nước vừa: Mệt nhiều, chóng mặt, mắt trũng hoặc tiểu ít rõ rệt. Cần tăng cường bù nước và điện giải bằng ORS (Oresol) và theo dõi tình trạng người bệnh.
• Mất nước nặng: Lơ mơ, lú lẫn, ngất, mắt trũng rõ, tiểu rất ít hoặc không tiểu, không thể uống, tay chân lạnh hoặc có dấu hiệu tụt huyết áp. Đây là tình trạng cấp cứu, cần đến cơ sở y tế ngay.

Bị tiêu chảy nên uống gì để phòng mất nước?

Khi bị tiêu chảy, việc lựa chọn đồ uống phù hợp giúp bổ sung lượng nước và điện giải đã mất, đồng thời hạn chế nguy cơ mất nước.

Dung dịch ORS

Lựa chọn ưu tiên để bù nước và điện giải khi bị tiêu chảy chứa nước, glucose và các chất điện giải với tỷ lệ phù hợp, giúp cơ thể hấp thu nước hiệu quả hơn.

Cần pha ORS đúng theo hướng dẫn trên sản phẩm, không tự ý pha đặc hoặc loãng hơn.

Nước lọc

Nước lọc có thể được sử dụng để bổ sung dịch, đặc biệt trong trường hợp tiêu chảy nhẹ, không thay thế hoàn toàn ORS, bởi nước lọc không cung cấp đủ các chất điện giải bị mất qua phân.

Nước dùng và thực phẩm dạng lỏng

Nước dùng trong, súp loãng hoặc các thực phẩm chứa nhiều nước có thể góp phần bổ sung dịch cho cơ thể. Nhưng khi tiêu chảy nhiều, vẫn ưu tiên ORS.

Người bệnh nên uống từng lượng nhỏ, thường xuyên và bổ sung thêm dịch sau mỗi lần đi ngoài. Lượng dịch cần bổ sung không giống nhau ở mọi người. Theo WHO, sau mỗi lần đi ngoài phân lỏng, trẻ dưới 2 tuổi có thể được cho uống khoảng 50 - 100 ml ORS; trẻ từ 2 - 10 tuổi khoảng 100 - 200 ml; trẻ lớn hơn và người lớn có thể uống theo nhu cầu. Nếu trẻ hoặc người bệnh có dấu hiệu mất nước, lượng dịch cần bù sẽ được đánh giá và điều chỉnh tùy mức độ mất nước. Nên hạn chế rượu bia, đồ uống chứa nhiều caffeine hoặc nhiều đường. Sữa không nhất thiết phải kiêng nếu vẫn dung nạp tốt; có thể tạm hạn chế nếu uống sữa làm tăng tiêu chảy hoặc đầy bụng.

Thói quen giúp hạn chế mất nước khi bị tiêu chảy

Bên cạnh việc bù nước và điện giải, một số thói quen đơn giản có thể giúp hạn chế tình trạng mất nước và hỗ trợ cơ thể hồi phục:

• Uống từng lượng nhỏ nhưng thường xuyên: Nếu cảm thấy buồn nôn, nên uống từng ngụm nhỏ thay vì uống nhiều nước cùng lúc.
• Sử dụng ORS đúng hướng dẫn: Pha đúng tỷ lệ được ghi trên sản phẩm và uống đều trong ngày khi cần bù nước, điện giải.
• Tiếp tục ăn uống phù hợp: Không cần nhịn ăn nếu vẫn có thể ăn. Nên ưu tiên các món mềm, dễ tiêu và chia thành nhiều bữa nhỏ.
• Nghỉ ngơi đầy đủ: Hạn chế làm việc quá sức để cơ thể có thời gian phục hồi.
• Hạn chế rượu bia và caffeine: Các loại đồ uống này có thể khiến đường tiêu hóa khó chịu hơn và không phù hợp khi cơ thể đang mất nước.
• Theo dõi cơ thể, tiểu ít, nước tiểu sẫm, khát nhiều, chóng mặt, mệt lả, lơ mơ là dấu hiệu cần xử trí kịp thời.
• Giữ cơ thể ở nơi thoáng mát: Tránh môi trường quá nóng hoặc hoạt động khiến cơ thể đổ nhiều mồ hôi, vì có thể làm tăng lượng nước mất đi.

Câu hỏi thường gặp

Bị tiêu chảy nên uống bao nhiêu nước?

Không có một lượng nước cố định cho tất cả mọi người. Nhu cầu phụ thuộc vào mức độ tiêu chảy và lượng dịch mất. Khi có nguy cơ mất nước, nên ưu tiên ORS và uống từng ngụm nhỏ, thường xuyên.

Uống nước lọc có đủ để chống mất nước không?

Trong tiêu chảy nhẹ, nước lọc có thể góp phần bổ sung dịch. Tuy nhiên, khi mất nhiều nước, cần bổ sung cả điện giải nên ORS phù hợp hơn nước lọc đơn thuần.

Có thể dùng nước ngọt để bù nước không?

Không nên. Nước ngọt chứa nhiều đường không có thành phần điện giải phù hợp để thay thế ORS và có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số trường hợp.

Khi nào mất nước do tiêu chảy nguy hiểm?

Lú lẫn, lơ mơ, ngất, không thể uống, tiểu rất ít hoặc không tiểu, mắt trũng rõ và các dấu hiệu suy tuần hoàn là những biểu hiện đáng lo ngại. Người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế ngay.

Trẻ bị tiêu chảy nên bù nước như thế nào?

Trẻ bị tiêu chảy cần được bù nước và điện giải phù hợp với tuổi và tình trạng mất nước. ORS cần được pha đúng hướng dẫn. Nếu trẻ lừ đừ, không uống được, nôn liên tục hoặc có dấu hiệu mất nước rõ, cần đưa trẻ đi khám.

Làm thế nào để phòng ngừa mất nước khi bị tiêu chảy? Tiêu chảy khiến cơ thể mất nhanh nước và điện giải, bù sớm và đúng là chìa khóa phòng ngừa mất nước. ORS là lựa chọn phù hợp nhất; nước lọc và thức uống khác chỉ bổ sung thêm, không thay thế ORS khi mất nước đáng kể. Hãy đi khám sớm nếu có dấu hiệu mất nước nặng, tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, sốt cao, đau bụng dữ dội hoặc phân có máu.