Tiêu chảy ở trẻ em: Nguyên nhân, điều trị, phòng ngừa

Tiêu chảy khá thường gặp ở trẻ nhỏ, thường do virus, vi khuẩn hoặc ký sinh trùng. Trẻ có thể đi ngoài nhiều lần, kèm đau bụng, nôn, sốt hoặc biếng ăn. Đáng lưu ý, trẻ nhỏ dễ mất nước và rối loạn điện giải nhanh hơn người lớn. Vì vậy, cha mẹ cần ưu tiên bù nước, điện giải, tiếp tục cho trẻ bú mẹ và ăn uống phù hợp. Nếu trẻ có dấu hiệu mất nước, nôn liên tục, phân có máu, sốt cao hoặc li bì, cần đưa trẻ đi khám sớm.

Hiểu về tiêu chảy ở trẻ em

Tiêu chảy thường là tình trạng trẻ đi ngoài phân lỏng hoặc nhiều nước từ 3 lần trở lên trong 24 giờ. Tuy nhiên, cần xét đến thói quen đi tiêu bình thường của từng trẻ, vì tính chất phân có thể khác nhau theo độ tuổi và chế độ ăn.

Ở trẻ bú mẹ hoàn toàn, phân thường mềm hoặc lỏng hơn nên không nên chỉ dựa vào số lần đi ngoài để xác định tiêu chảy.

Theo thời gian diễn biến, tiêu chảy ở trẻ có thể gồm:

• Tiêu chảy cấp: Kéo dài dưới 14 ngày, thường do nhiễm trùng đường tiêu hóa.
• Tiêu chảy kéo dài: Từ 14 ngày trở lên, có thể liên quan đến nhiễm trùng kéo dài, không dung nạp thực phẩm hoặc bệnh lý đường ruột.
• Tiêu chảy phân máu (lỵ): Phân lỏng lẫn máu, thường do vi khuẩn như Shigella, cần đưa trẻ đi khám sớm.

Nguyên nhân gây tiêu chảy ở trẻ em

Tiêu chảy ở trẻ có thể do nhiều nguyên nhân, trong đó nhiễm trùng đường tiêu hóa là nguyên nhân thường gặp nhất.

Nhiễm virus

Các virus như Rotavirus, Norovirus và Adenovirus có thể gây tiêu chảy cấp, thường kèm nôn, sốt hoặc đau bụng.

Nhiễm vi khuẩn và ký sinh trùng

Một số tác nhân thường gặp gồm Salmonella, Campylobacter, Shigella, E. coli và ký sinh trùng Giardia. Nguồn lây thường liên quan đến thực phẩm, nước hoặc vệ sinh không đảm bảo.

Không dung nạp thực phẩm

Một số trẻ có thể bị tiêu chảy do không dung nạp lactose, fructose hoặc mắc các bệnh lý gây kém hấp thu như bệnh celiac. Với trẻ không dung nạp lactose trong giai đoạn tiêu chảy, có thể cân nhắc sữa không lactose theo tư vấn của bác sĩ.

Tiêu chảy liên quan đến kháng sinh

Kháng sinh có thể làm thay đổi hệ vi sinh đường ruột và gây tiêu chảy ở một số trẻ. Cha mẹ không nên tự ý ngừng thuốc mà nên trao đổi với bác sĩ.

Các nguyên nhân khác

Tiêu chảy kéo dài hoặc tái diễn có thể liên quan đến kém hấp thu, bệnh viêm đường ruột, rối loạn tiêu hóa hoặc nhiễm ký sinh trùng kéo dài. Trẻ tiêu chảy kéo dài cần được bác sĩ đánh giá để xác định nguyên nhân.

Dấu hiệu mất nước ở trẻ bị tiêu chảy

Mất nước là biến chứng đáng lo ngại nhất của tiêu chảy cấp ở trẻ, đặc biệt ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Cha mẹ nên theo dõi:

• Khát nhiều hoặc uống rất háo hức;
• Miệng, lưỡi khô; khóc ít hoặc không có nước mắt;
• Mắt trũng;
• Tiểu ít hoặc tã khô lâu hơn bình thường;
• Cáu gắt, bồn chồn hoặc buồn ngủ bất thường;
• Mệt, yếu, ít tương tác;
• Không thể uống hoặc uống rất kém.

Đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu trẻ lừ đừ khó đánh thức, không uống được hoặc từ chối uống, mắt trũng rõ, tiểu rất ít hoặc không tiểu, tay chân lạnh, da tái, yếu nhiều, đây có thể là dấu hiệu sốc, đe dọa tính mạng.

Cách bù nước cho trẻ bị tiêu chảy

ORS (dung dịch bù nước và điện giải đường uống) là lựa chọn quan trọng, giúp bổ sung nước và các chất điện giải bị mất qua phân. Cha mẹ nên:

• Pha ORS đúng theo hướng dẫn trên sản phẩm, không tự ý pha ORS đặc hoặc loãng hơn hướng dẫn.
• Cho trẻ uống từng lượng nhỏ, chia thành nhiều lần. Sau mỗi lần đi ngoài, bù thêm: Trẻ dưới 2 tuổi 50 - 100 ml; trẻ 2 - 9 tuổi 100 - 200 ml.
• Nếu trẻ nôn, tạm dừng một lúc rồi tiếp tục cho uống từng ngụm nhỏ hơn.
• Theo dõi lượng trẻ uống và số lần đi tiểu.

Trẻ đang bú mẹ nên tiếp tục bú mẹ, không cần ngừng khi bị tiêu chảy. Sữa mẹ cung cấp dinh dưỡng và góp phần bổ sung dịch cho trẻ.

Không nên dùng nước ngọt hoặc nước trái cây quá ngọt để thay thế ORS, vì những loại đồ uống này không có tỷ lệ nước và điện giải phù hợp, đồng thời lượng đường cao có thể làm tiêu chảy nặng hơn ở một số trường hợp.

Trẻ bị tiêu chảy nên ăn gì?

Không nên nhịn ăn nếu trẻ vẫn ăn được, hãy tiếp tục cho trẻ ăn món mềm, dễ tiêu và giàu dinh dưỡng để hỗ trợ hồi phục:

• Cháo hoặc cơm mềm; mì, nui nấu mềm.
• Chuối; khoai tây.
• Thịt nạc; cá hoặc trứng nấu chín.
• Cà rốt và rau củ nấu mềm; súp hoặc món ăn mềm.

Ngoài ra, nên chia thành nhiều bữa nhỏ để trẻ dễ ăn hơn và giảm cảm giác buồn nôn. Điều này giúp cơ thể trẻ hấp thu tốt hơn và nhanh chóng hồi phục sau tiêu chảy.

Trẻ bị tiêu chảy nên tránh những gì?

Hạn chế một số loại thực phẩm sẽ giúp giảm gánh nặng cho hệ tiêu hóa và hạn chế triệu chứng nặng hơn.

• Đồ chiên rán nhiều dầu mỡ; đồ ăn cay, nhiều gia vị.
• Nước ngọt, đồ uống nhiều đường; kẹo, bánh ngọt.
• Đồ ăn sống hoặc chưa nấu chín.
• Thực phẩm trẻ không dung nạp.

Tuy nhiên, không cần kiêng khem quá mức hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm trong thời gian dài nếu không có chỉ định của bác sĩ. Điều quan trọng là theo dõi phản ứng của trẻ và điều chỉnh chế độ ăn cho phù hợp.

Cách phòng ngừa tiêu chảy ở trẻ em

Một số biện pháp giúp giảm nguy cơ tiêu chảy gồm:

• Giữ vệ sinh tay: Rửa tay bằng xà phòng trước khi chế biến và cho trẻ ăn; sau khi thay tã và đi vệ sinh.
• Ăn uống an toàn: Dùng nước sạch; cho trẻ ăn thực phẩm nấu chín kỹ; bảo quản thức ăn đúng cách; không dùng thực phẩm để lâu hoặc hư hỏng.
• Vệ sinh dụng cụ: Bình sữa và dụng cụ ăn uống của trẻ cần được vệ sinh đúng cách.
• Tiêm chủng đầy đủ theo lịch, trong đó có vắc xin phòng Rotavirus, biện pháp bảo vệ tốt nhất.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân phổ biến nhất gây tiêu chảy ở trẻ là gì?

Nhiễm virus là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất của tiêu chảy cấp ở trẻ, trong đó có Rotavirus và Norovirus.

Trẻ bị tiêu chảy nên ăn gì?

Trẻ nên tiếp tục ăn uống phù hợp với độ tuổi và khả năng dung nạp. Có thể lựa chọn cháo, cơm mềm, khoai tây, chuối, thịt nạc, cá, trứng và rau củ nấu chín.

Trẻ bị tiêu chảy có nên uống ORS không?

Có. ORS giúp bổ sung nước và điện giải bị mất do tiêu chảy. Cần pha và cho trẻ uống đúng hướng dẫn.

Trẻ bị tiêu chảy có nên tiếp tục bú mẹ?

Có. Trẻ bú mẹ nên tiếp tục bú mẹ trong thời gian bị tiêu chảy, đồng thời được bù nước và điện giải phù hợp khi cần.

Khi nào cần đưa trẻ bị tiêu chảy đi khám?

Cần đưa trẻ đi khám nếu có dấu hiệu mất nước, nôn liên tục, không uống được, sốt cao, có máu trong phân, đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài hoặc trẻ có biểu hiện lừ đừ, buồn ngủ bất thường.

Tiêu chảy ở trẻ em thường liên quan đến nhiễm trùng đường tiêu hóa, nhưng cũng có thể xuất phát từ không dung nạp thực phẩm, thuốc hoặc các bệnh lý khác. Bù nước và điện giải, đặc biệt bằng ORS khi phù hợp.

Trẻ nên tiếp tục bú mẹ và ăn uống phù hợp với lứa tuổi thay vì nhịn ăn hoặc áp dụng chế độ kiêng khem quá mức. Cha mẹ cần theo dõi sát dấu hiệu mất nước và đưa trẻ đi khám sớm nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường.