Viêm dạ dày ruột cấp tính ở người lớn và trẻ em

Viêm dạ dày ruột cấp tính là một trong những bệnh lý đường tiêu hóa thường gặp ở cả trẻ em và người lớn. Bệnh thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng như tiêu chảy, buồn nôn, nôn, đau quặn bụng và đôi khi kèm sốt. Phần lớn trường hợp do virus gây ra và có thể tự khỏi sau vài ngày nếu được bù đủ nước và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, ở trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có sức đề kháng kém, bệnh có thể gây mất nước nghiêm trọng nếu không được theo dõi và điều trị kịp thời.

Viêm dạ dày ruột cấp tính là gì?

Viêm dạ dày ruột là tình trạng viêm dạ dày, ruột non hoặc đại tràng, dẫn đến sự kết hợp các triệu chứng đau bụng, chuột rút, buồn nôn, nôn mửa và tiêu chảy. Viêm dạ dày ruột cấp tính thường kéo dài dưới 14 ngày. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây tiêu chảy cấp trên toàn thế giới.

Nguyên nhân thường gặp nhất là virus, đặc biệt là norovirus, rotavirus và adenovirus. Ngoài ra, vi khuẩn và ký sinh trùng cũng có thể gây bệnh, nhất là khi ăn phải thực phẩm hoặc nguồn nước bị nhiễm bẩn. Do nhiều tác nhân gây bệnh có khả năng lây lan mạnh, đặc biệt là virus, viêm dạ dày ruột cấp tính dễ bùng phát thành các ổ dịch tại trường học, nhà trẻ, bệnh viện hoặc những nơi đông người.

Nguyên nhân gây viêm dạ dày ruột cấp tính

Viêm dạ dày ruột cấp có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm cả nguyên nhân nhiễm trùng và không do nhiễm trùng.

Virus

Virus là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh.

• Rotavirus: Thường gặp ở trẻ từ 6 - 24 tháng tuổi, là nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy nặng ở trẻ nhỏ.
• Norovirus: Có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi và thường gây bùng phát dịch trong cộng đồng.
• Adenovirus: Gặp nhiều ở trẻ nhỏ và có thể gây tiêu chảy kéo dài hơn so với một số virus khác.

Vi khuẩn

Một số vi khuẩn có thể gây viêm dạ dày ruột sau khi ăn thực phẩm hoặc uống nước bị nhiễm bẩn, bao gồm:

• Escherichia coli (E. coli);
• Campylobacter;
• Shigella;
• Salmonella;
• Vibrio cholerae;
• Clostridium difficile.

Ký sinh trùng

Một số trường hợp ít gặp hơn do ký sinh trùng như Cryptosporidium, Isospora, Cyclospora, Mycosporidium, Amebiasis, Giardia intestinalis, thường lây qua nguồn nước hoặc thực phẩm không đảm bảo vệ sinh.

Nguyên nhân không do viêm nhiễm

Nguyên nhân không do nhiễm trùng có thể gặp như:

• Tác dụng phụ của thuốc (ví dụ: Kháng sinh, thuốc kháng viêm không steroid...).
• Ngộ độc thực phẩm hoặc hóa chất.
• Một số bệnh lý nội tiết hoặc chuyển hóa.
• Các bệnh lý đường tiêu hóa.
• Thiếu máu cục bộ mạc treo (thiếu máu mạc treo).
• Một số nguyên nhân khác theo đánh giá của bác sĩ.

Bệnh lây lan như thế nào?

Viêm dạ dày ruột cấp tính, đặc biệt do virus, có khả năng lây lan rất nhanh.

Bệnh chủ yếu lây qua đường phân - miệng, khi người khỏe mạnh vô tình đưa tác nhân gây bệnh vào cơ thể sau khi:

• Ăn hoặc uống thực phẩm, nước uống bị ô nhiễm.
• Tiếp xúc với bàn tay, bề mặt hoặc vật dụng bị nhiễm bẩn như tay nắm cửa, khăn mặt, khăn tắm, ga giường, đồ chơi, dụng cụ ăn uống... rồi đưa tay lên miệng.

Ngoài ra, một số virus (đặc biệt là norovirus) còn có thể phát tán qua các giọt bắn hoặc khí dung nhỏ tạo ra khi người bệnh nôn, làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho những người ở gần. Vì vậy, bệnh dễ bùng phát tại trường học, nhà trẻ, viện dưỡng lão, bệnh viện hoặc các khu vực đông người.

Triệu chứng của viêm dạ dày ruột cấp tính

Các triệu chứng thường xuất hiện đột ngột và kéo dài từ vài ngày đến khoảng một tuần. Tuy nhiên, ở một số trường hợp, đặc biệt tùy theo tác nhân gây bệnh và tình trạng sức khỏe của người bệnh, triệu chứng có thể kéo dài đến 14 ngày.

Những biểu hiện thường gặp bao gồm:

• Tiêu chảy cấp;
• Buồn nôn và nôn;
• Đau quặn hoặc co thắt bụng;
• Sốt nhẹ đến sốt vừa;
• Mệt mỏi và chán ăn;
• Đau đầu, đau cơ.

Khi nào nên đi khám bác sĩ?

Người bệnh nên đến cơ sở y tế nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Không uống được trong vòng 24 giờ.
• Nôn mửa hoặc tiêu chảy kéo dài trên 48 giờ.
• Nôn ra máu hoặc đi tiêu ra máu.
• Đau bụng dữ dội.
• Sốt cao trên 104 độ F (40°C) đối với người lớn, trẻ nhỏ trên 102 độ F (38,9 độ C)
• Có biểu hiện mất nước: khát nhiều, khô niêm mạc miệng, suy nhược cơ thể nghiêm trọng, hoa mắt hoặc chóng mặt, lơ mờ, nước tiểu sẫm màu, tiểu ít hoặc không tiểu được (hơn 6 tiếng chưa đi tiểu ra tã, thóp lõm) đối với trẻ.

Nếu có các dấu hiệu này, người bệnh cần được thăm khám sớm để tránh biến chứng.

Điều trị và chăm sóc tại nhà

Phần lớn các trường hợp viêm dạ dày ruột cấp tính có thể điều trị tại nhà nếu triệu chứng nhẹ.

Điều trị viêm dạ dày ruột cấp chủ yếu tập trung vào bù nước, điện giải và chăm sóc hỗ trợ. Người bệnh nên ưu tiên bù dịch qua đường uống bằng nước lọc, dung dịch bù điện giải (ORS), nước súp hoặc một số loại nước trái cây phù hợp nếu dung nạp được. Đồng thời, cần nghỉ ngơi và điều chỉnh chế độ ăn theo khả năng dung nạp, bắt đầu với các thực phẩm dễ tiêu rồi tăng dần khi triệu chứng cải thiện.

Không khuyến cáo sử dụng các loại trà thảo mộc để thay thế dung dịch bù điện giải.

Tùy theo nguyên nhân gây bệnh, mức độ triệu chứng và tình trạng của từng người, bác sĩ có thể chỉ định thêm các thuốc như kháng sinh (nếu xác định hoặc nghi ngờ nhiễm khuẩn), thuốc chống nôn, thuốc giảm nhu động ruột (trong một số trường hợp phù hợp), thuốc kháng tiết hoặc các thuốc điều trị hỗ trợ khác. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc, đặc biệt là kháng sinh hoặc thuốc cầm tiêu chảy, khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Nên ăn gì khi bị viêm dạ dày ruột cấp tính?

Trong thời gian mắc bệnh, nên ưu tiên các thực phẩm mềm, dễ tiêu và ít gây kích thích đường tiêu hóa.

Thực phẩm nên ăn:

• Cơm trắng hoặc cháo;
• Mì ống;
• Cà rốt luộc;
• Thịt nạc luộc hoặc nướng;
• Sốt táo;
• Bánh mì nướng.
• Phô mai tươi ít béo (nếu dung nạp tốt);

Thực phẩm nên tránh:

• Rau sống (ngoại trừ chuối là loại trái cây dễ tiêu hóa);
• Đồ uống quá lạnh hoặc nhiều đá;
• Thực phẩm cay nóng;
• Món ăn nhiều dầu mỡ;
• Rượu bia;
• Sữa và các chế phẩm từ sữa nếu người bệnh xuất hiện tình trạng không dung nạp lactose tạm thời sau tiêu chảy.

Cách phòng ngừa lây nhiễm

Do bệnh có khả năng lây lan nhanh, việc thực hiện các biện pháp vệ sinh là rất quan trọng để bảo vệ bản thân và những người xung quanh.

Bạn nên:

• Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
• Khử trùng thường xuyên các bề mặt tiếp xúc.
• Vệ sinh toilet sạch sẽ sau mỗi lần sử dụng.
• Không dùng chung khăn, cốc hoặc dụng cụ ăn uống với người bệnh.
• Tránh đưa tay chưa rửa lên mắt, mũi hoặc miệng.
• Tiêm vắc xin đầy đủ theo khuyến cáo, đặc biệt là vắc xin rotavirus cho trẻ nhỏ để giảm nguy cơ viêm dạ dày ruột do rotavirus.
• Vệ sinh an toàn thực phẩm, đảm bảo ăn chín, uống sôi, sử dụng nguồn nước sạch, rửa sạch thực phẩm trước khi chế biến và bảo quản thực phẩm đúng cách để hạn chế nguy cơ nhiễm vi sinh vật gây bệnh.

Câu hỏi thường gặp

Viêm dạ dày ruột cấp tính thường kéo dài bao lâu?

Hầu hết các trường hợp do virus sẽ tự cải thiện trong khoảng 1 - 3 ngày, tuy nhiên một số người có thể kéo dài đến <14 ngày, tùy thuộc vào tác nhân gây bệnh và tình trạng sức khỏe của từng người.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Bạn nên đến cơ sở y tế nếu có các dấu hiệu như tiêu chảy có máu, nôn liên tục, sốt cao, mất nước (khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt) hoặc các triệu chứng không cải thiện hay trở nên nặng hơn sau 48 giờ.

Viêm dạ dày ruột cấp tính có lây không?

Có. Bệnh, đặc biệt là do virus, rất dễ lây từ người sang người qua đường phân – miệng hoặc khi tiếp xúc với bề mặt, đồ dùng bị nhiễm bẩn. Người bệnh có khả năng lây mạnh nhất trong những ngày đầu xuất hiện triệu chứng, vì vậy cần chú ý rửa tay thường xuyên và hạn chế tiếp xúc gần với người khác.

Trẻ bị viêm dạ dày ruột nên ăn gì?

Nếu trẻ vẫn ăn được, nên chia thành nhiều bữa nhỏ và ưu tiên các thực phẩm mềm, dễ tiêu như cháo, cơm trắng, chuối, bánh mì nướng hoặc nước dùng trong. Đồng thời, cần cho trẻ uống đủ nước hoặc dung dịch bù nước đường uống (ORS) để phòng ngừa mất nước.

Khi nào có thể đi học hoặc đi làm trở lại?

Người bệnh chỉ nên trở lại trường học hoặc nơi làm việc khi đã hết tiêu chảy và nôn ít nhất 24 giờ để giảm nguy cơ lây nhiễm cho người khác. Đối với trẻ em, nên tránh bơi lội trong khoảng 2 tuần sau khi hết tiêu chảy, vì một số tác nhân gây bệnh vẫn có thể tiếp tục được thải qua phân.

Có vắc xin phòng viêm dạ dày ruột cấp tính không?

Hiện nay, vắc xin rotavirus là biện pháp hiệu quả giúp phòng ngừa tiêu chảy nặng do rotavirus ở trẻ nhỏ. Đây là loại vắc xin được khuyến cáo trong chương trình tiêm chủng của nhiều quốc gia và nên được tiêm đúng lịch theo hướng dẫn của bác sĩ.

Viêm dạ dày ruột cấp tính là bệnh lý thường gặp và đa số sẽ tự cải thiện sau vài ngày nếu được bù đủ nước, nghỉ ngơi và chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, nếu tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, sốt cao, có máu trong phân hoặc xuất hiện dấu hiệu mất nước, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời. Chủ động giữ vệ sinh cá nhân, ăn chín uống sôi và bảo quản thực phẩm đúng cách vẫn là những biện pháp hiệu quả nhất để phòng ngừa bệnh.