Loại “thần dược” ở Việt Nam đi đâu cũng có, uống mỗi ngày bổ đường, ngừa ung thư: Sự thật khoa học cần hiểu đúng

Gần đây, một tổng quan khoa học đăng trên Beverage Plant Research đã thu hút sự chú ý khi phân tích nhiều nghiên cứu về tác động của trà, đặc biệt là trà xanh, đối với sức khỏe con người. Tổng quan này chỉ ra nhiều lợi ích tiềm năng của trà trên các khía cạnh tim mạch, chuyển hóa, thần kinh và miễn dịch. Tuy nhiên, liệu những lợi ích đó có đồng nghĩa với việc trà xanh là “thần dược” uống mỗi ngày càng nhiều càng tốt? Và các khẳng định như “bổ đường”, “ngừa ung thư” có thực sự chính xác dưới góc nhìn y khoa?

Trà xanh là gì và vì sao được xem là “thần dược” trong đời sống người Việt?

Trà xanh được chế biến từ lá cây Camellia sinensis, trải qua quá trình oxy hóa rất ít nên giữ lại nhiều hợp chất sinh học, nổi bật nhất là nhóm polyphenol và catechin. Đây cũng chính là những hoạt chất khiến trà xanh thường xuyên được nhắc đến trong các nghiên cứu về sức khỏe.

Tại Việt Nam, trà xanh không chỉ là đồ uống giải khát mà còn gắn với nhiều quan niệm dân gian: Uống trà giúp “mát người”, “giải độc”, “bổ sức”. Một số người thậm chí có thói quen dùng trà xanh thay nước lọc hằng ngày, cho rằng như vậy sẽ tốt hơn cho cơ thể.

Tuy nhiên, cần làm rõ một điểm quan trọng: Trà xanh gần như không chứa đường tự nhiên nếu không cho thêm đường. Do đó, cách gọi “bổ đường” thực chất là cách nói mang tính cảm tính, dễ gây hiểu nhầm rằng trà xanh cung cấp năng lượng hoặc đường cho cơ thể. Trên thực tế, lợi ích của trà xanh không đến từ việc bổ sung đường, mà từ các hợp chất chống oxy hóa và tác động sinh học khác.

Giảm nguy cơ cho tim mạch

Một trong những bằng chứng được đánh giá là rõ ràng và nhất quán nhất liên quan đến trà xanh là lợi ích đối với sức khỏe tim mạch. Nhiều nghiên cứu quan sát trên quy mô lớn tại Nhật Bản, Trung Quốc và châu Âu cho thấy những người uống trà thường xuyên có nguy cơ mắc bệnh tim mạch thấp hơn so với người không uống.

Theo các phân tích tổng hợp, việc uống khoảng 1,5 - 3 tách trà mỗi ngày có liên quan đến việc giảm nguy cơ bệnh tim mạch và giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân. Đáng chú ý, lợi ích tim mạch vẫn được ghi nhận ngay cả khi lượng trà tiêu thụ cao hơn mức này, miễn là không kèm theo các yếu tố bất lợi như thêm nhiều đường.

Về mặt cơ chế, các polyphenol trong trà xanh được cho là giúp:

• Giảm cholesterol LDL (cholesterol “xấu”).
• Cải thiện chức năng nội mô mạch máu.
• Hỗ trợ hạ huyết áp.
• Giảm viêm và stress oxy hóa.

Những tác động này góp phần bảo vệ hệ tim mạch, tuy nhiên trà xanh không thay thế thuốc điều trị ở người đã mắc bệnh tim mạch.

Ngăn ngừa ung thư

Đây là phần dễ gây tranh cãi nhất khi nói đến trà xanh. Trong các nghiên cứu trên động vật và trong phòng thí nghiệm, catechin trong trà xanh cho thấy khả năng ức chế sự phát triển của tế bào ung thư thông qua nhiều cơ chế sinh học khác nhau.

Tuy nhiên, khi chuyển sang nghiên cứu trên người, kết quả lại không hoàn toàn thống nhất. Một số phân tích tổng hợp ghi nhận mối liên quan giữa việc uống trà xanh thường xuyên và nguy cơ thấp hơn của một số loại ung thư như ung thư khoang miệng, ung thư đại tràng hoặc ung thư phổi ở phụ nữ. Ngược lại, với nhiều loại ung thư khác, bằng chứng hiện tại chưa đủ mạnh để đưa ra kết luận rõ ràng.

Điều quan trọng cần nhấn mạnh là: Chưa có tổ chức y tế nào khuyến cáo uống trà xanh như một biện pháp phòng ngừa ung thư. Trà xanh có thể là một phần của lối sống lành mạnh, nhưng không phải “lá chắn” chống ung thư như nhiều lời đồn thổi.

Hỗ trợ quản lý cân nặng và nguy cơ tiểu đường type 2

Một lợi ích khác thường được nhắc đến của trà xanh là hỗ trợ kiểm soát cân nặng. Các nghiên cứu cho thấy trà xanh và các chế phẩm giàu catechin có thể giúp giảm nhẹ cân nặng và khối lượng mỡ, đặc biệt ở người thừa cân hoặc béo phì.

Tác động này được đánh giá là khiêm tốn nhưng tương đối ổn định, chủ yếu thông qua việc tăng tiêu hao năng lượng và cải thiện chuyển hóa chất béo. Một số thử nghiệm ngắn hạn còn ghi nhận giảm cholesterol LDL và giảm stress oxy hóa sau vài tuần sử dụng.

Đối với bệnh tiểu đường type 2, các nghiên cứu quan sát cho thấy người uống trà thường xuyên có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn. Tuy nhiên, ở những người đã mắc tiểu đường, lợi ích của trà xanh lên kiểm soát đường huyết và insulin vẫn chưa rõ ràng. Vì vậy, người bệnh không nên xem trà xanh là giải pháp điều trị.

Bảo vệ não bộ và chức năng nhận thức khi tuổi cao

Dữ liệu dịch tễ học từ các quốc gia châu Á cho thấy việc uống trà thường xuyên có liên quan đến việc giảm nguy cơ suy giảm nhận thức ở người lớn tuổi. Một số nghiên cứu ghi nhận hiệu suất nhận thức tốt hơn và các dấu ấn sinh học liên quan đến Alzheimer thấp hơn ở nhóm uống trà đều đặn, đặc biệt trong độ tuổi 50 - 69.

Theanine - một amino acid đặc trưng trong trà, được cho là có tác dụng giúp thư giãn, giảm căng thẳng và hỗ trợ giấc ngủ. Những yếu tố này gián tiếp góp phần bảo vệ sức khỏe não bộ, dù chưa đủ bằng chứng để khẳng định trà xanh có thể phòng ngừa bệnh Alzheimer.

Hỗ trợ duy trì khối lượng và sức mạnh cơ bắp

Ngoài các lợi ích quen thuộc, một số nghiên cứu gần đây còn quan tâm đến vai trò của trà xanh trong việc bảo vệ cơ bắp. Các chiết xuất giàu catechin cho thấy khả năng giúp duy trì hoặc cải thiện sức mạnh cơ, đặc biệt ở người lớn tuổi hoặc người có nguy cơ teo cơ.

Một số thử nghiệm trên người ghi nhận sự cải thiện sức mạnh cầm nắm và chức năng cơ sau khi bổ sung, trong khi các nghiên cứu trên động vật cho thấy tác dụng bảo vệ cơ trước tình trạng bất động kéo dài. Tuy vậy, đây vẫn là lĩnh vực cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn.

Uống trà xanh thế nào cho đúng để có lợi cho sức khỏe?

Trà xanh có thể mang lại nhiều lợi ích khi được sử dụng hợp lý. Tuy nhiên, cần lưu ý:

• Không nên thêm quá nhiều đường khi uống trà.
• Không dùng trà thay hoàn toàn nước lọc.
• Người có bệnh nền (tim mạch, dạ dày, mất ngủ) nên tham khảo ý kiến chuyên gia.

Quan trọng hơn, không có loại đồ uống nào uống mỗi ngày là có thể ngừa ung thư hay thay thế lối sống lành mạnh. Chế độ ăn cân đối, vận động đều đặn, kiểm soát cân nặng và khám sức khỏe định kỳ vẫn là những yếu tố cốt lõi để bảo vệ sức khỏe lâu dài.

Loại “thần dược” ở Việt Nam đi đâu cũng có, uống mỗi ngày bổ đường, ngừa ung thư thực chất cần được nhìn nhận một cách tỉnh táo và khoa học hơn. Trà xanh không phải là đồ uống “bổ đường”, cũng không phải lá chắn phòng ung thư như nhiều quan niệm truyền miệng. Những lợi ích của trà xanh, nếu có, đến từ các hợp chất sinh học và chỉ phát huy khi sử dụng điều độ, đúng cách, trong tổng thể một lối sống lành mạnh. Hiểu đúng để dùng đúng không chỉ giúp tận dụng giá trị của trà xanh, mà còn tránh những kỳ vọng sai lệch có thể khiến sức khỏe bị ảnh hưởng ngược lại.