Phát ban dạng cánh bướm có đặc điểm gì? Nguyên nhân và hướng phòng ngừa

Phát ban trên mặt không chỉ gây mất thẩm mỹ mà còn có thể là dấu hiệu cảnh báo vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Trong đó, phát ban dạng cánh bướm được xem là một biểu hiện điển hình của một số bệnh lý tự miễn. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nổi ban vùng má đều là lupus. Hiểu rõ đặc điểm, nguyên nhân và cách phòng ngừa sẽ giúp bạn xử trí đúng cách.

Phát ban dạng cánh bướm có đặc điểm gì?

Phát ban hình bướm, hay còn gọi là phát ban vùng má là trạng một mảng da có sự thay đổi về màu sắc và kết cấu. Sở dĩ được gọi là “cánh bướm” vì hình dạng của nó lan từ một bên má, bắc qua sống mũi và sang bên má còn lại, giống đôi cánh đang mở rộng.

Trên làn da sáng màu, phát ban thường có màu đỏ hoặc hồng. Với làn da sẫm màu, vùng tổn thương có thể chuyển sang nâu, tím hoặc sẫm hơn vùng da xung quanh. Bề mặt ban có thể:

• Phẳng so với da xung quanh;
• Hơi nổi gồ;
• Có vảy nhẹ.

Khi phát ban dạng cánh bướm, một số người có thể cảm thấy:

• Ngứa nhẹ hoặc vừa;
• Đau rát;
• Cảm giác nóng ran trên da.

Đặc điểm quan trọng giúp phân biệt với một số bệnh da khác là phát ban dạng cánh bướm thường không lan vào các nếp gấp mũi má (vùng rãnh kéo dài từ cánh mũi xuống khóe miệng). Trong một số trường hợp hiếm, ban có thể lan lên trán hoặc xuống cằm.

Nguyên nhân gây phát ban dạng cánh bướm

Phát ban dạng cánh bướm không phải là một bệnh riêng biệt mà là biểu hiện của nhiều tình trạng khác nhau. Để hiểu rõ hơn, cần xem xét các nhóm nguyên nhân thường gặp.

Lupus ban đỏ hệ thống

Đây là nguyên nhân nổi bật nhất liên quan đến phát ban dạng cánh bướm. Lupus ban đỏ là bệnh tự miễn, nghĩa là hệ miễn dịch tấn công nhầm vào các mô khỏe mạnh của cơ thể. Ở người mắc lupus, ngoài phát ban vùng má, có thể xuất hiện thêm:

• Đau khớp
• Mệt mỏi kéo dài;
• Sốt nhẹ không rõ nguyên nhân;
• Rụng tóc;
• Nhạy cảm với ánh nắng.

Tia cực tím từ ánh nắng mặt trời có thể làm bùng phát hoặc nặng thêm phát ban. Vì vậy, bảo vệ da khỏi nắng là yếu tố rất quan trọng trong kiểm soát bệnh.

Viêm da tiếp xúc

Nếu da tiếp xúc với mỹ phẩm, hóa chất hoặc sản phẩm chăm sóc da gây kích ứng, vùng má có thể nổi ban đỏ tương tự phát ban cánh bướm. Trong trường hợp này, ban thường:

• Xuất hiện sau khi dùng sản phẩm mới;
• Có thể kèm theo ngứa hoặc châm chích;
• Giảm dần khi ngừng tiếp xúc với tác nhân gây kích ứng.

Khác với lupus, viêm da tiếp xúc hiếm khi đi kèm triệu chứng toàn thân.

Rosacea (chứng đỏ mặt mạn tính)

Rosacea là tình trạng da mạn tính gây đỏ mặt kéo dài, thường tập trung ở má, mũi và cằm. Vùng da có thể nổi mụn nhỏ hoặc giãn mạch máu. Rosacea có thể bị nhầm với phát ban dạng cánh bướm do lupus. Tuy nhiên, rosacea thường:

• Tái phát theo đợt;
• Nặng lên khi ăn cay, uống rượu bia, căng thẳng hoặc thay đổi nhiệt độ;
• Không liên quan đến bệnh tự miễn.

Nhiễm trùng hoặc phản ứng dị ứng

Một số trường hợp nhiễm virus, vi khuẩn hoặc phản ứng dị ứng toàn thân có thể gây nổi ban ở vùng mặt. Tuy nhiên, ban trong các trường hợp này thường lan rộng hơn và không có hình dạng đặc trưng như cánh bướm.

Việc phân biệt chính xác nguyên nhân cần dựa vào thăm khám và xét nghiệm khi cần thiết. Nếu phát ban kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc kèm theo triệu chứng toàn thân, bạn nên đi khám sớm để được chẩn đoán đúng.

Phát ban hình bướm có thể xuất hiện rồi biến mất không?

Nhiều người thắc mắc liệu phát ban dạng cánh bướm có tự biến mất hay không. Câu trả lời phụ thuộc vào nguyên nhân gây ra nó.

Nếu phát ban do viêm da tiếp xúc, dị ứng nhẹ, kích ứng da tạm thời, thì ban có thể giảm và biến mất sau khi loại bỏ tác nhân gây kích ứng. Tuy nhiên, trong trường hợp liên quan đến lupus hoặc bệnh lý mạn tính, phát ban thường:

• Xuất hiện theo từng đợt;
• Tăng nặng khi tiếp xúc ánh nắng;
• Giảm khi bệnh được kiểm soát tốt.

Bởi vì lupus là bệnh mạn tính, có thể trải qua giai đoạn bùng phát và thuyên giảm. Phát ban dạng cánh bướm vì thế có thể “đến rồi đi”, nhưng không có nghĩa là bệnh đã khỏi hoàn toàn. Nếu bạn nhận thấy ban tái phát nhiều lần, đặc biệt kèm theo mệt mỏi, đau khớp hoặc sốt kéo dài, việc thăm khám chuyên khoa là cần thiết để được đánh giá toàn diện.

Làm thế nào để phòng ngừa phát ban hình cánh bướm?

Không thể phòng ngừa hoàn toàn phát ban dạng cánh bướm. Tuy nhiên, có một số nguyên tắc chung giúp giảm nguy cơ bùng phát hoặc làm nặng tình trạng ban. Trước tiên, bảo vệ da khỏi ánh nắng là bước quan trọng, đặc biệt ở người có bệnh tự miễn hoặc da nhạy cảm. Bạn có thể:

• Sử dụng kem chống nắng phổ rộng hằng ngày;
• Đội mũ rộng vành khi ra ngoài;
• Hạn chế tiếp xúc nắng gắt vào giữa trưa.

Ngoài ra, việc chăm sóc da đúng cách cũng góp phần phòng ngừa kích ứng. Nên:

• Chọn sản phẩm dịu nhẹ, không chứa hương liệu mạnh;
• Thử sản phẩm mới trên một vùng da nhỏ trước khi dùng toàn mặt;
• Tránh chà xát mạnh lên vùng da tổn thương.

Với người mắc lupus, tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát bệnh và hạn chế phát ban. Chế độ ăn cân bằng, ngủ đủ giấc và giảm căng thẳng cũng giúp ổn định hệ miễn dịch.

Nếu phát ban liên quan đến rosacea, bạn nên xác định các yếu tố làm bệnh nặng lên (như thức ăn cay nóng, rượu bia, thay đổi nhiệt độ) để hạn chế tiếp xúc. Việc theo dõi diễn tiến của ban, chụp ảnh lại khi cần thiết và ghi nhận các yếu tố liên quan sẽ giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn trong quá trình thăm khám.

Phát ban dạng cánh bướm là dấu hiệu đặc trưng ở vùng má và sống mũi, có thể liên quan đến lupus hoặc nhiều tình trạng da khác. Ban có thể đỏ, phẳng hoặc nổi nhẹ, thường không lan vào nếp gấp mũi má. Tùy nguyên nhân, phát ban có thể xuất hiện rồi biến mất hoặc tái phát theo đợt. Nhận biết sớm đặc điểm và chủ động thăm khám khi có triệu chứng bất thường sẽ giúp kiểm soát tốt tình trạng này và bảo vệ sức khỏe lâu dài.