RET và ung thư phổi: Dấu ấn sinh học và liệu pháp điều trị đích

Trong những năm gần đây, y học đã có những bước tiến vượt bậc trong việc giải mã cơ chế phân tử của bệnh ung thư, đặc biệt là ung thư phổi. Việc phát hiện các đột biến gen cụ thể đã mở ra kỷ nguyên của y học chính xác, nơi các phương pháp điều trị được thiết kế để nhắm trúng vào “gót chân Achilles” của tế bào ung thư, thay vì các phương pháp truyền thống tác động trên diện rộng.

RET là gì?

RET (viết tắt của Rearranged during transfection) là một gen trong cơ thể con người, có vai trò cung cấp hướng dẫn để tạo ra một loại protein tham gia vào quá trình truyền tín hiệu bên trong tế bào. Những tín hiệu này rất quan trọng cho sự phát triển, tồn tại và biệt hóa của các tế bào, đặc biệt là các tế bào thần kinh.

Tuy nhiên, khi gen RET gặp phải những sai sót hay biến đổi, nó có thể trở thành tác nhân thúc đẩy sự phát triển của ung thư. Có hai loại sai sót chính liên quan đến gen này:

• Đột biến điểm RET: Đây là những thay đổi nhỏ, giống như một “lỗi chính tả” trong mã di truyền DNA. Dạng đột biến này thường được tìm thấy trong ung thư tuyến giáp thể tủy hơn là ung thư phổi.
• Tái sắp xếp (hợp nhất) gen RET: Đây là dạng biến đổi phổ biến nhất của gen RET trong ung thư phổi. Nó xảy ra khi một đoạn của nhiễm sắc thể chứa gen RET bị đứt gãy và hợp nhất với một đoạn từ một gen khác. Sự hợp nhất này tạo ra một gen “lai” bất thường, liên tục gửi tín hiệu tăng trưởng không kiểm soát, khiến tế bào phân chia vô độ và hình thành khối u.

Các đối tác hợp nhất phổ biến nhất với gen RET trong ung thư phổi là KIF5B, CCDC6 và NCOA4. Hiểu rõ bản chất của những biến đổi này là bước đầu tiên để xác định chiến lược điều trị phù hợp, đặc biệt là vai trò của gen RET và ung thư phổi trong y học hiện đại.

Mối liên hệ giữa RET và ung thư phổi

Tái sắp xếp gen RET là một dạng đột biến gen hiếm gặp, chỉ xuất hiện ở khoảng 1 - 2% tổng số bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ (NSCLC), và thường thấy ở phân loại. ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma).

Mặc dù tỷ lệ không cao, việc xác định được sự hiện diện của đột biến này có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Một điểm đáng chú ý là những bệnh nhân mang đột biến tái sắp xếp RET thường có những đặc điểm lâm sàng khá riêng biệt. Họ có xu hướng trẻ tuổi hơn so với độ tuổi trung bình của bệnh nhân ung thư phổi và thường có rất ít hoặc không có tiền sử hút thuốc lá.

Một đặc điểm sinh học quan trọng khác là sự tái sắp xếp RET và ung thư phổi không tế bào nhỏ thường mang tính loại trừ lẫn nhau với các đột biến gen gây ung thư phổ biến khác như EGFR, ALK hay KRAS, ít nhất là tại thời điểm chẩn đoán ban đầu. Điều này có nghĩa là nếu khối u của bệnh nhân được xác định có sự hợp nhất gen RET, thì khả năng cao là nó sẽ không mang các đột biến gen kia và ngược lại. Đặc điểm này giúp các bác sĩ khoanh vùng và lựa chọn phương pháp điều trị đích chính xác hơn.

Vì sao cần xét nghiệm RET ở người bệnh ung thư phổi?

Xét nghiệm dấu ấn sinh học, bao gồm việc tìm kiếm sự tái sắp xếp gen RET, là một bước không thể thiếu trong quá trình chẩn đoán và lập kế hoạch điều trị cho bệnh nhân ung thư phổi, đặc biệt là ung thư phổi không tế bào nhỏ giai đoạn tiến xa.

Lý do chính là vì sự hiện diện của hợp nhất gen RET sẽ mở ra cơ hội điều trị bằng các liệu pháp nhắm trúng đích có hiệu quả cao. Nếu không thực hiện xét nghiệm, bệnh nhân có thể bỏ lỡ một phương pháp điều trị tiên tiến có khả năng kiểm soát bệnh tốt hơn và ít tác dụng phụ hơn so với hóa trị liệu truyền thống.

Việc xét nghiệm thường được thực hiện tại thời điểm chẩn đoán ban đầu hoặc khi phác đồ điều trị hiện tại không còn hiệu quả. Bác sĩ sẽ cần lấy mẫu khối u thông qua sinh thiết mô hoặc sinh thiết lỏng (xét nghiệm máu) để phân tích. Các phương pháp xét nghiệm phổ biến bao gồm:

• Giải trình tự gen thế hệ mới (NGS): Đây được coi là phương pháp toàn diện nhất, có thể phát hiện đồng thời nhiều loại dấu ấn sinh học khác nhau, bao gồm cả các dạng hợp nhất gen RET hiếm gặp. Xét nghiệm NGS trên cả DNA và RNA của khối u cho kết quả chính xác nhất.
• Lai tại chỗ phát huỳnh quang (FISH): Phương pháp này sử dụng các đoạn dò phát sáng để xác định những thay đổi trong nhiễm sắc thể dưới kính hiển vi.
• Hóa mô miễn dịch (IHC): Kỹ thuật này giúp phát hiện sự hiện diện của các protein bất thường trong tế bào.
• Phản ứng chuỗi polymerase phiên mã ngược (RT-PCR): Phương pháp này khuếch đại một đoạn gen cụ thể để phân tích.

Mỗi phương pháp có ưu và nhược điểm riêng, và bác sĩ có thể chỉ định kết hợp nhiều xét nghiệm để có kết quả chính xác nhất.

RET ảnh hưởng như thế nào đến lựa chọn điều trị ung thư phổi?

Kết quả xét nghiệm gen RET có ảnh hưởng trực tiếp đến việc lựa chọn phác đồ điều trị, giúp cá nhân hóa trị liệu để đạt hiệu quả tối ưu. Việc xác định tình trạng RET và ung thư phổi là một bước ngoặt trong quá trình chăm sóc người bệnh.

Dựa trên kết quả, có ba khả năng chính:

• RET dương tính: Điều này có nghĩa là khối u của bạn có sự hợp nhất gen RET. Đây là một tin tức quan trọng vì bạn đủ điều kiện để sử dụng các loại thuốc điều trị đích được gọi là thuốc ức chế RET. Các thuốc này được thiết kế để tấn công và vô hiệu hóa một cách có chọn lọc các tế bào ung thư mang đột biến RET. Hiện nay, các thuốc ức chế RET đã được phê duyệt bao gồm Selpercatinib và Pralsetinib.
• RET âm tính: Kết quả này cho thấy không tìm thấy sự hợp nhất gen RET trong khối u. Do đó, các thuốc ức chế RET sẽ không có hiệu quả. Bác sĩ sẽ xem xét các dấu ấn sinh học khác hoặc các phương pháp điều trị tiêu chuẩn như hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp miễn dịch.
• Kết quả không rõ ràng hoặc không xác định: Đôi khi, xét nghiệm không thể đưa ra kết luận chắc chắn. Trong trường hợp này, bác sĩ có thể đề nghị thực hiện lại xét nghiệm hoặc sử dụng một phương pháp xét nghiệm khác, đặc biệt là các xét nghiệm dựa trên RNA, để có câu trả lời chính xác hơn.

Theo thời gian, tế bào ung thư có thể thay đổi và phát triển khả năng kháng lại các thuốc ức chế RET. Khi điều này xảy ra, bác sĩ có thể đề nghị các lựa chọn khác như tham gia thử nghiệm lâm sàng, hóa trị hoặc liệu pháp miễn dịch.

Những điều người bệnh cần lưu ý khi có kết quả RET dương tính

Nhận được chẩn đoán ung thư phổi dương tính với RET có thể gây ra nhiều lo lắng, nhưng đây cũng là lúc người bệnh cần chủ động hơn trong hành trình chăm sóc sức khỏe của mình. Dưới đây là một số bước quan trọng cần thực hiện:

• Xác nhận đã thực hiện xét nghiệm toàn diện: Do hợp nhất gen RET khá hiếm, hãy đảm bảo rằng bạn đã được thực hiện xét nghiệm dấu ấn sinh học toàn diện, lý tưởng nhất là giải trình tự gen thế hệ mới (NGS) có phân tích cả RNA để xác định chính xác đối tác hợp nhất của gen RET.
• Thảo luận về liệu pháp đích và thử nghiệm lâm sàng: Hãy chủ động hỏi bác sĩ về các liệu pháp nhắm trúng đích RET như selpercatinib hoặc pralsetinib. Đồng thời, tìm hiểu về các thử nghiệm lâm sàng đang nghiên cứu các loại thuốc mới hoặc các phương pháp điều trị tiên tiến khác có thể phù hợp với tình trạng của bạn.
• Theo dõi triệu chứng và tác dụng phụ: Ghi chép lại bất kỳ triệu chứng, tác dụng phụ nào bạn gặp phải trong quá trình điều trị. Việc này giúp đội ngũ y tế hỗ trợ bạn tốt hơn, điều chỉnh liều lượng hoặc phác đồ khi cần thiết và đảm bảo kế hoạch điều trị phù hợp với mục tiêu và mong muốn của bạn.
• Kết nối với đội ngũ chăm sóc giảm nhẹ: Đừng ngần ngại yêu cầu được kết nối với các bác sĩ chăm sóc giảm nhẹ ngay từ đầu. Họ là những chuyên gia trong việc kiểm soát các tác dụng phụ của việc điều trị và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Mối liên hệ giữa RET và ung thư phổi cho thấy vai trò ngày càng quan trọng của xét nghiệm dấu ấn sinh học trong điều trị ung thư theo hướng cá thể hóa. Việc phát hiện hợp nhất gen RET không chỉ giúp bác sĩ hiểu rõ hơn đặc điểm phân tử của khối u mà còn là cơ sở để cân nhắc liệu pháp nhắm trúng đích phù hợp. Vì vậy, người bệnh cần trao đổi kỹ với bác sĩ về xét nghiệm gen, các lựa chọn điều trị cũng như kế hoạch theo dõi trong suốt quá trình điều trị. Chủ động tìm hiểu thông tin từ nguồn đáng tin cậy và phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y tế sẽ giúp người bệnh đưa ra quyết định phù hợp với tình trạng sức khỏe và mục tiêu điều trị.