Sau đột quỵ: Đừng chờ “ổn lại rồi tính”, nhiều di chứng bắt đầu từ sự chậm trễ

Sau đột quỵ, điều đáng lo không chỉ là liệt tay chân

Nhiều gia đình thở phào khi người bệnh qua giai đoạn cấp cứu, tỉnh táo hơn, nói được vài câu, ăn được chút cháo. Nhưng chính lúc này, một sai lầm rất thường gặp bắt đầu xuất hiện: Nghĩ rằng “đã ổn rồi, giờ chỉ cần nghỉ ngơi”.

Thực tế, sau đột quỵ là một giai đoạn rất mong manh. Não đã bị tổn thương nên cơ thể có thể để lại nhiều hệ quả kéo dài như yếu hoặc liệt nửa người, mất thăng bằng, rối loạn ngôn ngữ, khó nuốt, suy giảm trí nhớ, tiểu tiện không kiểm soát, đau vai tay, co cứng cơ hoặc thay đổi cảm xúc. WHO cho biết phục hồi chức năng nên bắt đầu càng sớm càng tốt khi tình trạng người bệnh đã ổn định y khoa, lý tưởng là trong những ngày đầu sau đột quỵ.

Điều khó nhất là nhiều hậu quả không bộc lộ ngay. Có người đi lại được nhưng không tự mặc áo. Có người nói chuyện bình thường nhưng lại dễ quên, cáu gắt, mất tập trung hoặc chán nản kéo dài. Những thay đổi này dễ bị nhầm là “do tuổi tác” hoặc “do bệnh nhân khó tính hơn trước”.

Vì sao nhiều người bỏ lỡ “giai đoạn vàng” phục hồi?

Sau đột quỵ, người bệnh thường mang tâm lý sợ vận động vì lo “tập nhiều sẽ mệt hơn” hoặc “đi lại sẽ té”. Gia đình cũng dễ thương người bệnh theo cách rất bản năng: Làm giúp mọi việc, không cho tự ngồi dậy, tự xúc ăn, tự bước vài bước.

Nhìn thì có vẻ chăm kỹ, nhưng nếu kéo dài, điều này lại khiến người bệnh phụ thuộc nhanh hơn. Phục hồi chức năng không phải là ép tập quá sức, mà là giúp não và cơ thể “học lại” những kỹ năng từng làm được. CDC nhấn mạnh phục hồi sau đột quỵ thường bắt đầu ngay từ bệnh viện, có thể kéo dài hàng tuần, hàng tháng hoặc lâu hơn tùy mức độ tổn thương.

Một điều cũng rất hay bị bỏ qua là tâm lý. Người từng đột quỵ có thể thấy mình trở thành gánh nặng, ngại giao tiếp, dễ tủi thân hoặc nổi nóng vô cớ. Đó không đơn thuần là “khó ở”, mà có thể là biểu hiện của rối loạn cảm xúc sau tổn thương não hoặc trầm cảm sau đột quỵ.

Những dấu hiệu sau đột quỵ cần theo dõi mỗi ngày

Điều gia đình cần làm không phải là quan sát chung chung, mà là theo dõi những thay đổi rất đời thường.

Nếu người bệnh hay sặc khi uống nước, ăn chậm bất thường, ho sau nuốt hoặc khàn tiếng sau ăn, cần nghĩ đến nguy cơ rối loạn nuốt. Nếu đột nhiên yếu tay chân hơn hôm qua, nói khó hơn, méo miệng, lú lẫn, đau đầu dữ dội, nhìn mờ hoặc mất thăng bằng rõ rệt, phải đi cấp cứu ngay vì đó có thể là dấu hiệu tái đột quỵ. CDC lưu ý người đã từng đột quỵ có nguy cơ bị lại cao hơn người chưa từng mắc.

Ngoài ra, đừng bỏ qua những dấu hiệu “âm thầm” hơn như:

• Ngủ quá nhiều hoặc mất ngủ kéo dài;
• Không muốn nói chuyện, không muốn tập;
• Quên thuốc, quên giờ ăn;
• Táo bón, tiểu khó, tiểu không tự chủ;
• Đau vai, cứng tay chân, co quắp cơ;
• Đi lại loạng choạng, dễ té ngã.

Đây là những vấn đề rất thường gặp, nhưng nếu xử lý sớm thì mức độ ảnh hưởng có thể giảm đi đáng kể.

Người bệnh cần làm gì để phục hồi an toàn hơn?

Điều quan trọng nhất là không tự ý ngưng thuốc. Nhiều người thấy huyết áp “đẹp hơn”, hết tê miệng, đi lại được nên bỏ thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc huyết áp, thuốc mỡ máu hoặc thuốc chống đông. Đây là một trong những nguyên nhân khiến đột quỵ tái phát.

Bên cạnh đó, người bệnh nên tái khám đúng hẹn và phục hồi theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên. Tùy tình trạng, việc phục hồi có thể gồm tập vận động, tập ngôn ngữ, tập nuốt, tập các kỹ năng sinh hoạt hằng ngày như thay đồ, đi vệ sinh, cầm muỗng, đứng lên ngồi xuống. Mục tiêu không phải là “khỏi hẳn thật nhanh”, mà là mỗi tuần làm được thêm một việc từng không làm được.

Ở nhà, gia đình có thể hỗ trợ bằng những việc rất thực tế:

• Sắp xếp nhà cửa gọn, giảm nguy cơ té ngã;
• Đặt ghế tựa chắc chắn ở khu vực tắm và thay đồ;
• Nhắc thuốc đúng giờ;
• Khuyến khích người bệnh tự làm phần việc trong khả năng;
• Nói chậm, ngắn, đủ ý nếu người bệnh đang khó giao tiếp;
• Kiên nhẫn khi họ phản ứng cảm xúc thất thường.

Nếu cần mua dụng cụ hỗ trợ chăm sóc tại nhà hoặc hỏi thêm về cách dùng thuốc sau xuất viện, có thể ghé Nhà Thuốc Long Châu hoặc nhà thuốc gần nơi ở để được hỗ trợ ban đầu.

Phòng tái đột quỵ mới là chặng đường dài nhất

Nhiều người sống sót sau cơn đầu tiên nhưng lại chủ quan ở giai đoạn sau. Trong khi đó, việc kiểm soát huyết áp, đường huyết, mỡ máu, rung nhĩ, bỏ thuốc lá, ăn nhạt hơn và duy trì vận động phù hợp mới là phần quyết định lâu dài. Đột quỵ không phải chuyện “xui rủi một lần”, mà thường là hậu quả của những yếu tố nguy cơ tích lũy qua nhiều năm.

Điều đáng mừng là não vẫn có khả năng thích nghi và học lại, ngay cả khi tiến triển chậm. Người bệnh không cần phục hồi hoàn hảo mới gọi là tốt lên. Chỉ cần hôm nay tự cầm cốc nước vững hơn hôm qua, tự đứng dậy dễ hơn tuần trước, đó đã là một bước rất đáng giá.