Viêm phổi hít sặc: Đừng đợi ho sặc nhiều mới lo

Viêm phổi hít sặc không chỉ xảy ra ở người “ăn uống bất cẩn”

Nhiều gia đình chỉ nghĩ đến hít sặc khi người bệnh ho dữ dội trong lúc ăn. Nhưng trên thực tế, nhiều ca xảy ra rất âm thầm. Một người lớn tuổi ăn chậm hơn, hay nghẹn nước, nói giọng “ục ặc” sau bữa ăn, hoặc thường xuyên sốt - ho tái đi tái lại có thể đã bị nuốt sặc vi thể từ lâu mà không nhận ra. Đây là lý do vì sao có người “không hề bị hóc” nhưng vẫn bị viêm phổi hít sặc.

Nhóm nguy cơ cao nhất là người sau đột quỵ, người bị rối loạn nuốt, sa sút trí tuệ, Parkinson, giảm ý thức, dùng thuốc an thần, nôn ói nhiều hoặc nằm lâu. Khi phản xạ ho và nuốt không còn đủ mạnh, đường thở không được bảo vệ tốt như trước. Chỉ một ngụm nước uống quá nhanh cũng có thể trở thành khởi đầu của một đợt viêm phổi.

Dấu hiệu dễ bị bỏ qua vì tưởng “chỉ là cảm lạnh”

Viêm phổi hít sặc thường không mở đầu bằng một cơn bệnh quá rầm rộ. Người bệnh có thể chỉ ho sau ăn, khò khè nhẹ, sốt âm ỉ, mệt, thở nhanh, đờm nhiều hơn hoặc hơi thở có mùi. Có người ăn xong là ho, giọng khàn hơn, nuốt nước hay bị sặc nhưng vẫn cố chịu vì ngại phiền con cháu. Chính tâm lý “rồi sẽ qua” khiến bệnh kéo dài và dễ nặng lên.

Khi viêm phổi rõ hơn, người bệnh có thể sốt, khó thở, đau ngực, tím môi, lơ mơ hoặc SpO₂ giảm. Với người lớn tuổi, biểu hiện đôi khi không điển hình: Không sốt cao, không ho nhiều, nhưng lại ăn kém, ngủ gà, yếu hơn hẳn vài ngày trước. Nếu gia đình chỉ chờ “đến lúc ho nhiều mới khám”, thường là đã muộn một nhịp.

Khi nào cần đi viện ngay?

Bạn không nên tự theo dõi ở nhà nếu người bệnh có các dấu hiệu sau:

• Ho sặc liên tục khi ăn hoặc uống;
• Sốt, khó thở hoặc thở nhanh sau một lần sặc;
• Môi tím, SpO₂ giảm, thở rít hoặc khò khè nhiều;
• Lơ mơ, yếu rõ, ăn uống gần như không được;
• Đang có bệnh nền thần kinh mà bỗng nuốt kém hơn hẳn vài ngày trước.

Điều trị viêm phổi hít sặc: Không chỉ là uống kháng sinh

Khi nghi ngờ viêm phổi hít sặc, bác sĩ thường thăm khám phổi, đo oxy máu và có thể chỉ định X-quang phổi, xét nghiệm máu, đàm hoặc đánh giá nuốt để xác định mức độ bệnh.

Tùy mức độ, điều trị có thể gồm:

• Kháng sinh nếu đã có nhiễm trùng phổi;
• Thở oxy nếu người bệnh thiếu oxy;
• Hút đàm, hỗ trợ hô hấp trong trường hợp nặng;
• Điều chỉnh chế độ ăn và tập nuốt để tránh tái sặc.

Điều nhiều người hay hiểu lầm là cứ hết sốt, bớt ho là đã ổn. Thực tế, nếu không xử lý nguyên nhân gây sặc, người bệnh có thể tái phát rất nhanh. Có người điều trị xong vài tuần lại nhập viện lần nữa chỉ vì vẫn ăn uống ở tư thế sai hoặc chưa được kiểm tra chức năng nuốt.

Phòng bệnh: Những thay đổi nhỏ nhưng rất đáng giá

Điều hiệu quả nhất không nằm ở thuốc, mà ở cách ăn uống và chăm sóc hằng ngày. Đây là phần rất nhiều gia đình bỏ sót, nhất là khi người bệnh “vẫn còn ăn được”.

Trong bữa ăn, cần nhớ 5 nguyên tắc:

• Cho người bệnh ngồi thẳng lưng 90 độ khi ăn hoặc uống;
• Ăn từng muỗng nhỏ, chậm, không vừa ăn vừa nói;
• Ưu tiên thức ăn mềm, dễ nuốt, tránh món quá khô, quá vụn hoặc lẫn nhiều nước;
• Không ép uống nước quá nhanh, nhất là với người hay sặc;
• Sau ăn nên ngồi hoặc kê đầu cao ít nhất 30 phút.

Nếu người bệnh thường xuyên ho khi uống nước, nuốt chậm hoặc có tiền sử đột quỵ, nên đi khám để được đánh giá rối loạn nuốt. Đây là bước rất quan trọng vì nhiều người bị sặc lặp đi lặp lại mà không nhận ra.

Chăm sóc ngoài bữa ăn cũng ảnh hưởng rất nhiều:

Miệng họng bẩn, nhiều mảng bám hoặc người bệnh nằm đầu thấp lâu ngày đều làm tăng nguy cơ vi khuẩn đi xuống phổi. Vì vậy, vệ sinh răng miệng, hút đàm đúng cách nếu có chỉ định, kê đầu cao khi nằm là những việc tưởng nhỏ nhưng rất đáng giá.

Người đang dùng thuốc ngủ, thuốc an thần hoặc vừa uống rượu cũng dễ sặc hơn vì phản xạ bảo vệ đường thở bị giảm. Đây là lý do không nên cho ăn khi người bệnh đang quá buồn ngủ hoặc chưa tỉnh táo hẳn.

Điều gia đình cần nhớ nhất

Nếu trong nhà có người lớn tuổi, người sau đột quỵ hoặc đang nuôi ăn khó, đừng chờ đến khi “sặc nặng” mới lo. Một cơn ho sau uống nước lặp đi lặp lại, một bữa ăn kéo dài bất thường, hay giọng nói ướt sau nuốt đều có thể là tín hiệu sớm.

Viêm phổi hít sặc là bệnh có thể phòng được khá nhiều nếu chăm sóc đúng. Và đôi khi, thay đổi tư thế ăn, cách cho uống nước hay đánh giá nuốt kịp thời còn quan trọng hơn cả một toa thuốc.