Tiệt trùng là gì? Định nghĩa, vai trò và ứng dụng

Trong bối cảnh nguy cơ lây nhiễm ngày càng gia tăng tại bệnh viện, phòng khám và cả trong sinh hoạt gia đình, hiểu rõ tiệt trùng là gì và khi nào cần tiệt trùng sẽ giúp mỗi người chủ động bảo vệ sức khỏe.

Tiệt trùng là gì?

Theo y học, tiệt trùng (Sterilization) là quá trình tiêu diệt hoặc loại bỏ hoàn toàn tất cả các dạng vi sinh vật sống, bao gồm:

• Vi khuẩn;
• Virus;
• Nấm;
• Ký sinh trùng;
• Bào tử vi khuẩn (dạng có khả năng tồn tại cao trong môi trường khắc nghiệt).

Như vậy, khi tìm hiểu tiệt trùng là gì, có thể hiểu đây là mức độ xử lý cao nhất trong kiểm soát nhiễm khuẩn, nhằm đảm bảo vật dụng hoặc môi trường không còn bất kỳ vi sinh vật sống nào.

Trong y tế, tiệt trùng là quy trình bắt buộc đối với các dụng cụ xâm lấn vào cơ thể như dao mổ, kim tiêm, ống thông, dụng cụ nội soi… Việc không đảm bảo tiệt trùng có thể làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và lây truyền bệnh giữa các bệnh nhân.

Vì sao tiệt trùng phải “loại bỏ hoàn toàn” vi sinh vật?

Điểm khác biệt quan trọng của tiệt trùng so với các phương pháp khác nằm ở mức độ loại bỏ vi sinh vật tuyệt đối, bao gồm cả bào tử. Đây là dạng vi khuẩn có khả năng tồn tại trong điều kiện khắc nghiệt như:

• Nhiệt độ cao;
• Môi trường khô hạn;
• Hóa chất thông thường.

Nếu chỉ làm sạch hoặc khử trùng thông thường, nhiều loại bào tử vẫn có thể tồn tại và tiếp tục phát triển khi gặp điều kiện thuận lợi.

Ví dụ, nếu các dụng cụ như dao mổ, kim tiêm không được tiệt trùng đúng cách, nguy cơ lây truyền các bệnh như viêm gan B, viêm gan C, HIV… sẽ tăng lên đáng kể. Đây cũng là lý do vì sao quy trình tiệt trùng được xem là nền tảng trong kiểm soát nhiễm khuẩn tại các cơ sở y tế.

Phân biệt tiệt trùng, khử trùng và sát khuẩn

Trong thực tế, nhiều người vẫn nhầm lẫn giữa ba khái niệm: Tiệt trùng - khử trùng - sát khuẩn. Tuy nhiên, mức độ tác động của mỗi phương pháp là khác nhau.

Tiệt trùng

Đây là mức độ xử lý cao nhất trong kiểm soát nhiễm khuẩn, đảm bảo loại bỏ hoàn toàn mọi vi sinh vật, kể cả bào tử.

• Loại bỏ 100% vi sinh vật và bào tử;
• Áp dụng cho dụng cụ phẫu thuật, thiết bị xâm lấn;
• Yêu cầu quy trình nghiêm ngặt, được kiểm soát chặt chẽ.

Khử trùng

Phương pháp này có mức độ tiêu diệt vi sinh vật thấp hơn tiệt trùng và thường áp dụng cho các bề mặt hoặc dụng cụ không xâm lấn.

• Loại bỏ phần lớn vi sinh vật gây bệnh;
• Không tiêu diệt hoàn toàn bào tử;
• Dùng cho bề mặt phòng bệnh, dụng cụ không xâm lấn.

Sát khuẩn

Sát khuẩn được sử dụng trên da hoặc mô sống nhằm giảm số lượng vi sinh vật, góp phần hạn chế nguy cơ lây nhiễm trong sinh hoạt và chăm sóc y tế.

• Giảm số lượng vi sinh vật trên da hoặc mô sống.
• Thường dùng cồn, dung dịch rửa tay, dung dịch sát khuẩn da.

Các phương pháp tiệt trùng phổ biến hiện nay

Hiện nay, có nhiều phương pháp tiệt trùng khác nhau, được lựa chọn tùy theo loại vật liệu và mục đích sử dụng.

Tiệt trùng bằng nhiệt ẩm (hấp tiệt trùng)

Đây là phương pháp phổ biến nhất trong bệnh viện. Dụng cụ được đặt trong nồi hấp áp suất cao (autoclave) ở nhiệt độ khoảng 121 - 134°C.

Ưu điểm:

• Hiệu quả cao;
• Ít để lại tồn dư hóa chất;
• Chi phí hợp lý.

Tiệt trùng bằng nhiệt khô

Sử dụng nhiệt độ cao trong thời gian dài, thường áp dụng cho các dụng cụ kim loại, thủy tinh chịu nhiệt tốt.

Tiệt trùng bằng tia bức xạ

Thường được dùng trong công nghiệp để sản xuất các dụng cụ y tế dùng một lần như bơm tiêm, kim tiêm, găng tay.

Việc lựa chọn phương pháp tiệt trùng phụ thuộc vào:

• Loại dụng cụ;
• Khả năng chịu nhiệt;
• Mức độ nguy cơ nhiễm trùng.

Tiệt trùng bằng khí hoặc hóa chất

Phù hợp với vật liệu không chịu được nhiệt cao như nhựa, thiết bị điện tử. Phương pháp này đòi hỏi môi trường kiểm soát nghiêm ngặt để tránh ảnh hưởng đến sức khỏe.

Mỗi phương pháp đều cần tuân thủ quy trình chuẩn để đảm bảo hiệu quả và an toàn.

Vai trò của tiệt trùng trong phòng ngừa nhiễm khuẩn

Tiệt trùng đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ người bệnh và cộng đồng.

Ngăn ngừa lây nhiễm chéo

Dụng cụ y tế nếu không được tiệt trùng có thể trở thành nguồn lây bệnh từ người này sang người khác. Nhiễm khuẩn liên quan đến chăm sóc y tế (HAIs) là vấn đề phổ biến trên toàn cầu.

Bảo vệ nhóm đối tượng dễ tổn thương

Người cao tuổi, trẻ sơ sinh, người điều trị ung thư hoặc sau phẫu thuật có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn. Với nhóm này, tiệt trùng đúng chuẩn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Đảm bảo chất lượng dịch vụ y tế

Cơ sở y tế thực hiện tốt quy trình tiệt trùng sẽ giúp:

• Giảm biến chứng;
• Rút ngắn thời gian nằm viện;
• Giảm chi phí điều trị.

Tiệt trùng trong đời sống hằng ngày có cần thiết không?

Trong gia đình, không phải mọi vật dụng đều cần tiệt trùng tuyệt đối. Tuy nhiên, một số trường hợp nên được chú trọng, bao gồm:

• Bình sữa và dụng cụ ăn uống của trẻ sơ sinh;
• Dụng cụ hút sữa;
• Máy khí dung, dụng cụ đo đường huyết;
• Dụng cụ chăm sóc vết thương.

Với các vật dụng thông thường như bát đĩa, bàn ghế, sàn nhà, việc vệ sinh và khử trùng đúng cách thường đã đủ để đảm bảo an toàn.

Điều quan trọng là phân biệt giữa “làm sạch thông thường” và “tiệt trùng y tế”. Lạm dụng hóa chất mạnh trong gia đình có thể gây kích ứng da, ảnh hưởng hô hấp hoặc để lại tồn dư không tốt cho sức khỏe. Khi chưa rõ cách thực hiện, người dân nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế để đảm bảo an toàn.

Như vậy, tiệt trùng là gì? Tiệt trùng là quá trình loại bỏ hoàn toàn mọi vi sinh vật, bao gồm cả bào tử, nhằm ngăn ngừa lây nhiễm và đảm bảo an toàn trong y tế. Đây là bước bắt buộc đối với các dụng cụ xâm lấn và có vai trò then chốt trong kiểm soát nhiễm khuẩn. Trong môi trường y tế, tiệt trùng đúng quy trình là yếu tố bảo vệ người bệnh và nhân viên y tế. Trong đời sống, áp dụng hợp lý sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe gia đình mà không gây lạm dụng hóa chất.