Viêm não Nhật Bản có lây không? Lây qua đường nào và cách phòng bệnh

Viêm não Nhật Bản là một bệnh nhiễm trùng cấp tính nguy hiểm ở hệ thần kinh trung ương, có thể để lại di chứng nặng nề. Hiểu rõ về cơ chế lây truyền của bệnh là bước đầu tiên và quan trọng nhất để xây dựng các biện pháp phòng hộ chủ động cho bản thân và gia đình.

Viêm não Nhật Bản có lây không?

Câu trả lời trực tiếp và rõ ràng là không, bệnh viêm não Nhật Bản không lây truyền trực tiếp từ người sang người. Điều này có nghĩa là bạn không thể bị nhiễm bệnh khi tiếp xúc thông thường, nói chuyện, ăn uống chung hay chăm sóc người bệnh viêm não Nhật Bản.

Virus gây bệnh không tồn tại trong dịch tiết đường hô hấp như nước bọt, đờm của người bệnh để có thể lây qua ho, hắt hơi. Vì vậy, những lo lắng về việc bị lây bệnh khi sống chung nhà hoặc chăm sóc bệnh nhân là không có cơ sở khoa học. Vấn đề cốt lõi nằm ở con đường lây truyền gián tiếp của virus này.

Viêm não Nhật Bản lây qua đường nào?

Viêm não Nhật Bản lây truyền thông qua một chu trình phức tạp liên quan đến vật chủ và vật trung gian truyền bệnh. Con đường lây truyền chủ yếu và phổ biến nhất trong tự nhiên là thông qua vết đốt của muỗi bị nhiễm virus.

Cụ thể, chu trình lây truyền diễn ra như sau:

• Ổ chứa virus: Virus viêm não Nhật Bản tồn tại và nhân lên trong cơ thể các loài động vật, chủ yếu là lợn và các loài chim hoang dã. Những động vật này được gọi là ổ chứa virus tự nhiên nhưng hiếm khi virus làm lợn hay chim tử vong.
• Vật trung gian truyền bệnh: Muỗi, đặc biệt là muỗi Culex (thường gọi là muỗi ruộng), sau khi hút máu từ các động vật bị nhiễm bệnh, sẽ mang trong mình virus, hoạt động mạnh nhất từ lúc chập tối đến tờ mờ sáng.
• Lây sang người: Khi con muỗi mang mầm bệnh này đốt người, virus sẽ được truyền từ muỗi sang cơ thể người và gây bệnh.
• Các con đường lây truyền hiếm gặp khác (không qua muỗi): Y văn ghi nhận virus có thể lây truyền từ mẹ sang con qua nhau thai trong thai kỳ (dẫn tới nguy cơ sảy thai), truyền máu, ghép tạng hoặc phơi nhiễm tai nạn nghề nghiệp trong phòng thí nghiệm.

Con người được xem là một "ký chủ ngõ cụt" (dead-end host). Điều này có nghĩa là lượng virus trong máu người bệnh không đủ cao để có thể lây nhiễm trở lại cho muỗi khi bị đốt. Do đó, chu trình lây truyền sẽ dừng lại ở người và không thể tiếp tục lây từ người này sang người khác, dù là qua đường muỗi đốt. Trong tự nhiên, dưới 1% số người bị muỗi mang mầm bệnh đốt sẽ phát triển thành bệnh cảnh viêm não thần kinh. Phần lớn trường hợp là nhiễm trùng thể ẩn không triệu chứng hoặc chỉ sốt nhẹ thoáng qua. Tuy nhiên, một khi đã biểu hiện viêm não, bệnh diễn tiến cực kỳ nguy hiểm với tỷ lệ tử vong 20 - 30% và di chứng thần kinh vĩnh viễn lên tới 30 - 50%.

Viêm não Nhật Bản có di truyền không?

Bệnh viêm não Nhật Bản hoàn toàn không phải là bệnh di truyền. Đây là một bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, không liên quan đến yếu tố gen hay di truyền từ cha mẹ sang con cái. Một người mắc bệnh là do bị muỗi mang virus đốt, không phải do thừa hưởng từ gia đình.

Cách phòng ngừa viêm não Nhật Bản hiệu quả

Vì không có thuốc điều trị đặc hiệu, việc chủ động phòng ngừa viêm não Nhật Bản là biện pháp quan trọng hàng đầu. Các phương pháp phòng bệnh hiệu quả nhất tập trung vào việc ngăn chặn sự tiếp xúc với muỗi và tạo miễn dịch chủ động bằng vắc xin.

Tiêm vắc xin đúng lịch

Tiêm vắc xin là biện pháp phòng bệnh chủ động, an toàn và hiệu quả nhất. Vắc xin giúp cơ thể tạo ra kháng thể chống lại virus viêm não Nhật Bản, từ đó giảm thiểu nguy cơ mắc bệnh và các biến chứng nguy hiểm nếu không may nhiễm virus. Hiện có 2 loại vắc xin phòng viêm não Nhật Bản là Jevax và Imojev

Cần tuân thủ lịch tiêm chủng theo khuyến cáo của Bộ Y tế cho cả trẻ em và người lớn, đặc biệt là người chưa từng tiêm phòng hoặc đi vào vùng nông thôn, vùng có nguy cơ dịch tễ cao cần chủ động tiêm ngừa vắc xin trước khi khởi hành ít nhất 1 tháng.

Chủ động phòng chống muỗi đốt

Bên cạnh tiêm vắc xin, việc áp dụng các biện pháp tránh muỗi đốt đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc bảo vệ bản thân và gia đình:

• Ngủ trong màn, kể cả ban ngày.
• Mặc quần áo dài tay, sáng màu để che chắn cơ thể, hạn chế vùng da tiếp xúc với muỗi.
• Sử dụng các sản phẩm xua muỗi chứa DEET, Picaridin hoặc các thành phần đã được chứng minh hiệu quả trên các vùng da hở.
• Lắp đặt lưới chống muỗi ở cửa sổ và cửa ra vào.
• Hạn chế ra ngoài vào thời điểm muỗi hoạt động mạnh, thường là lúc trời chập tối tới tờ mờ sáng.

Giữ vệ sinh môi trường sống

Muỗi truyền bệnh viêm não Nhật Bản thường sinh sản ở các khu vực nước đọng như ruộng lúa, ao hồ. Việc giữ gìn vệ sinh môi trường sống xung quanh nhà sẽ góp phần loại bỏ nơi trú ngụ và sinh sản của muỗi. Quy hoạch chuồng trại chăn nuôi gia súc (đặc biệt là chuồng lợn) cách xa nhà ở để hạn chế muỗi hút máu từ lợn rồi bay sang đốt người.

Các biện pháp bao gồm phát quang bụi rậm, khơi thông cống rãnh, lấp các vũng nước đọng, dọn dẹp vật dụng phế thải chứa nước như lốp xe cũ, chai lọ. Đối với các dụng cụ chứa nước sinh hoạt, cần được đậy nắp kín hoặc thả cá để tiêu diệt bọ gậy.

Câu hỏi thường gặp

Viêm não Nhật Bản có lây qua nước bọt không?

Không. Virus viêm não Nhật Bản không lây qua đường hô hấp hay tiếp xúc với nước bọt, dịch tiết của người bệnh. Bệnh chỉ lây qua vết muỗi đốt và 1 số đường lây hiếm gặp như đã đề cập trên.

Chăm sóc người bệnh viêm não Nhật Bản có bị lây không?

Không. Người chăm sóc có thể hoàn toàn yên tâm khi tiếp xúc và chăm sóc bệnh nhân mà không có nguy cơ bị lây bệnh. Tuy nhiên, vẫn cần tuân thủ các biện pháp vệ sinh cá nhân cơ bản để phòng ngừa các bệnh nhiễm trùng khác.

Người lớn có bị viêm não Nhật Bản không?

Có. Mặc dù bệnh phổ biến hơn ở trẻ em dưới 15 tuổi, người lớn vẫn có nguy cơ mắc bệnh nếu chưa có miễn dịch (chưa từng mắc bệnh hoặc chưa tiêm vắc xin) và sống trong vùng lưu hành bệnh. Người lớn mắc bệnh với mức độ tổn thương thần kinh và nguy cơ tử vong nguy kịch không kém trẻ nhỏ.

Muỗi nào truyền bệnh viêm não Nhật Bản?

Vật trung gian truyền bệnh chính là muỗi thuộc chi Culex, phổ biến nhất là loài Culex tritaeniorhynchus. Loài muỗi này có tập tính hoạt động mạnh vào lúc chập choạng tối đến tờ mờ sáng và thường sinh sản ở các vùng ruộng lúa nước.

Tiêm vắc xin viêm não Nhật Bản có phòng bệnh hoàn toàn không?

Vắc xin phòng viêm não Nhật Bản có hiệu quả bảo vệ rất cao, lên đến trên 90%. Tuy nhiên, không có loại vắc xin nào đảm bảo hiệu quả 100%. Do đó, ngay cả khi đã tiêm phòng đầy đủ, vẫn cần kết hợp với các biện pháp phòng chống muỗi đốt để đạt hiệu quả bảo vệ tối ưu.

Tóm lại, viêm não Nhật Bản có lây không? Viêm não Nhật Bản không phải là bệnh lây truyền trực tiếp từ người sang người. Hiểu đúng về con đường lây nhiễm qua muỗi đốt là chìa khóa để chúng ta không hoang mang và có những biện pháp phòng ngừa đúng đắn. Tiêm vắc xin đầy đủ và chủ động phòng chống muỗi đốt là hai lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn và những người thân yêu trước căn bệnh nguy hiểm này.