Có nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu dịch tễ và kiểm soát bệnh tật tại Viện Y tế Công cộng Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện bác sĩ đang ứng dụng kiến thức chuyên môn tích lũy vào công tác khám sàng lọc tiêm chủng tại Long Châu.
Xuân Thương
16/11/2026
Mặc định
Lớn hơn
Những thói quen sinh hoạt quen thuộc của dân văn phòng đôi khi lại âm thầm gây hại cho thận nhưng thường không gây ra triệu chứng đau đớn rõ rệt ở giai đoạn đầu. Đâu là những hành vi hằng ngày dễ bị bỏ qua nhưng lại trực tiếp làm suy giảm chức năng lọc máu của cơ thể?
Một ngày làm việc bận rộn thường khiến nhiều người dành hàng giờ liền trước máy tính, ít vận động, thức khuya và đôi khi sử dụng thuốc giảm đau mỗi khi bị đau đầu, đau lưng. Những thói quen tưởng chừng vô hại này dễ lặp lại trong thời gian dài mà chúng ta ít khi nghĩ đến những ảnh hưởng đối với sức khỏe thận.
Đáng chú ý, tổn thương thận có thể tiến triển âm thầm mà không gây ra triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn đầu. Không chỉ nhịn tiểu, một số thói quen trong ăn uống, sinh hoạt và sử dụng thuốc cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh thận nếu kéo dài hoặc không được kiểm soát phù hợp.
Vậy những hành vi nào đang âm thầm gây áp lực lên thận mỗi ngày? Việc nhận diện các yếu tố nguy cơ và hiểu rõ tác động của chúng sẽ giúp bạn điều chỉnh lối sống phù hợp, góp phần bảo vệ chức năng thận lâu dài.
Giấc ngủ không chỉ là thời gian để cơ thể nghỉ ngơi mà còn đóng vai trò điều tiết các chức năng sinh lý, trong đó có hoạt động của thận. Việc thường xuyên thức khuya hoặc ngủ không đủ giấc có thể tạo ra những áp lực không tên lên hệ thống lọc của cơ thể.
Nghiên cứu đoàn hệ lớn của Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (nghiên cứu CRIC - Chronic Renal Insufficiency Cohort) trên nhóm bệnh nhân mắc bệnh thận mạn tính mức độ nhẹ đến trung bình cho thấy có mối liên hệ giữa chất lượng giấc ngủ và chức năng thận. Cụ thể, những người ngủ ít hơn ghi nhận mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) sụt giảm trung bình 1,1 ml/phút/1,73 m² cho mỗi một giờ ngủ thiếu. Đồng thời, mỗi giờ đi ngủ muộn hơn vào ban đêm cũng làm giảm thêm 0,9 ml/phút/1,73 m² eGFR.
Hiện tượng giấc ngủ bị phân mảnh (sleep fragmentation), chập chờn, thức giấc nhiều lần trong đêm làm giảm tới 2,6 ml/phút/1,73 m² eGFR cho mỗi 10% gia tăng mức độ phân mảnh giấc ngủ. Đặc biệt, tình trạng phân mảnh giấc ngủ này còn làm gia tăng tới 28% tỷ số protein/creatinine niệu (PCR), bằng chứng lâm sàng trực tiếp cho thấy màng lọc cầu thận đang bị tổn thương rò rỉ đạm.

Theo bác sĩ Đặng Thái Bình, thuộc Đội ngũ chuyên môn Long Châu: “Việc ngủ muộn và thiếu ngủ không gây suy thận tức thì, nhưng nó tạo ra một trạng thái căng thẳng sinh lý kéo dài, làm suy giảm hiệu quả phục hồi và vận hành của thận trong chu kỳ sinh học hằng ngày.”
Lối sống tĩnh tại, đặc trưng bởi việc ngồi nhiều giờ liền và thiếu hoạt động thể chất, đang trở thành một yếu tố nguy cơ phổ biến đối với sức khỏe thận thông qua các rối loạn chuyển hóa.
Khi cơ thể ít vận động, nguy cơ thừa cân và béo phì tăng cao, dẫn đến những bất thường về chuyển hóa như kháng insulin, rối loạn mỡ máu và tăng huyết áp. Những rối loạn này không diễn tiến độc lập mà liên kết chặt chẽ với nhau, dẫn đến tổn thương thận tiến triển, được định danh y khoa là bệnh thận liên quan đến rối loạn chức năng chuyển hóa (MDAKD).
Trong phổ bệnh lý này, bệnh thận do tiểu đường và bệnh thận liên quan đến béo phì là những biểu hiện điển hình, nơi sự rối loạn chuyển hóa đẩy nhanh quá trình tiến triển của tổn thương thận. Việc ngồi quá lâu không chỉ làm chậm quá trình lưu thông máu mà còn gián tiếp duy trì các yếu tố nguy cơ như huyết áp cao, tạo áp lực liên tục lên các tiểu cầu thận.

Theo Hướng dẫn Thực hành Lâm sàng Quốc tế KDIGO 2024, việc tránh lối sống tĩnh tại và duy trì hoạt động thể lực cường độ trung bình tối thiểu 150 phút mỗi tuần là can thiệp cốt lõi để cải thiện huyết động, giảm đề kháng insulin và bảo vệ chức năng lọc của thận.
Trong ba thói quen, việc tự ý dùng thuốc giảm đau không theo chỉ định là hành vi có khả năng gây tổn thương thận trực tiếp và nhanh chóng nhất. Các loại thuốc giảm đau phổ biến không kê đơn, đặc biệt là nhóm thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thường bị lạm dụng để điều trị đau đầu, đau khớp hoặc đau lưng.
Cơ chế gây độc của NSAIDs đối với thận nằm ở việc ức chế tổng hợp prostaglandin, chất trung gian có tác dụng giãn mạch giúp duy trì tưới máu thận. Khi thiếu hụt prostaglandin, tiểu động mạch đến co lại, dẫn đến giảm lưu lượng máu đến thận và sụt giảm mức lọc cầu thận ước tính (eGFR). Ngoài ra, việc sử dụng thuốc này còn có thể gây ra viêm thận kẽ cấp (AIN), hoại tử nhú thận (renal papillary necrosis) và làm tăng nguy cơ tổn thương thận, đặc biệt khi sử dụng kéo dài hoặc không đúng cách.
Đáng chú ý, tác dụng phụ của thuốc không chỉ dừng lại ở thận mà còn gây ra các biến cố nghiêm trọng về tiêu hóa như viêm, chảy máu, loét hoặc thủng dạ dày, ruột. Những đối tượng có sẵn bệnh lý về thận, người cao tuổi hoặc người có tiền sử loét dạ dày là những nhóm có nguy cơ chịu tổn thương nặng nề hơn khi dùng nhóm thuốc này.

Trước một cơn đau, nhiều người thường phân vân giữa việc tiếp tục dùng thuốc quen thuộc hay tìm giải pháp thay thế. Về vấn đề này, bác sĩ Đặng Thái Bình khuyến cáo: “Ưu tiên các biện pháp không dùng thuốc như thay đổi tư thế làm việc công thái học (ergonomics), chườm ấm, kéo giãn cơ bắp hoặc vật lý trị liệu. Nếu đau đầu hoặc nhức mỏi cần dùng thuốc hỗ trợ ngắn hạn, acetaminophen (paracetamol) là giải pháp thay thế ít gây độc cho huyết động học của thận hơn (khi dùng đúng liều lượng khuyến cáo). Tuyệt đối không tự ý dùng các thuốc kháng viêm mạnh như glucocorticoid nếu không có chỉ định chuyên khoa. Đối với bệnh nhân đã được chẩn đoán bệnh thận mạn tính hoặc có protein niệu, bất kỳ loại thuốc giảm đau nào cũng cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá và hiệu chỉnh liều lượng cẩn trọng.”
Nhận diện 3 thói quen hằng ngày có thể âm thầm gây hại cho thận là bước đầu tiên giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe cơ quan này. Duy trì giấc ngủ đầy đủ, thường xuyên vận động sau mỗi giờ làm việc và sử dụng thuốc giảm đau theo hướng dẫn của bác sĩ có thể góp phần hạn chế những yếu tố gây tổn thương thận. Bên cạnh đó, đừng quên kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt nếu bạn có bệnh nền hoặc yếu tố nguy cơ mắc bệnh thận, để phát hiện sớm những bất thường và có hướng chăm sóc phù hợp.
Hãy trao đổi với bác sĩ chuyên khoa thận để thực hiện các xét nghiệm sàng lọc chức năng thận nếu bạn thường xuyên có các thói quen sinh hoạt kể trên.
Tình huống mở đầu mang tính minh họa, không đại diện cho một cá nhân cụ thể.
Thạc sĩ - Bác sĩĐặng Thái Bình
Có nhiều năm kinh nghiệm nghiên cứu dịch tễ và kiểm soát bệnh tật tại Viện Y tế Công cộng Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện bác sĩ đang ứng dụng kiến thức chuyên môn tích lũy vào công tác khám sàng lọc tiêm chủng tại Long Châu.