Chăm sóc trẻ bị tiêu chảy: Nguyên tắc vàng để bảo vệ hệ tiêu hóa lâu dài

Vì sao nhiều ca tiêu chảy ở trẻ trở nặng do chăm sóc sai?

Tiêu chảy là tình trạng phổ biến ở trẻ nhỏ và hầu hết các trường hợp có thể hồi phục nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, do hiểu sai và xử trí không phù hợp, không ít ca trở nên nặng hơn, làm tăng nguy cơ mất nước, rối loạn tiêu hóa kéo dài và ảnh hưởng đến sức khỏe lâu dài của trẻ.

Nhiều ca tiêu chảy ở trẻ trở nặng do những sai lầm trong chăm sóc ban đầu, trong khi đây là bệnh hoàn toàn có thể phòng ngừa và điều trị được. Trên thực tế, tiêu chảy vẫn là một trong những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng ở trẻ nhỏ, theo WHO:

• Tiêu chảy là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ ba ở trẻ em từ 1 - 5 tháng tuổi trên toàn cầu.
• Mỗi năm, bệnh này cướp đi sinh mạng của khoảng 443.832 trẻ em dưới 5 tuổi và thêm 50.851 trẻ em từ 5 - 9 tuổi.
• Trên thế giới, mỗi năm ghi nhận gần 1,7 tỷ trường hợp tiêu chảy ở trẻ em.
• Tiêu chảy cũng là nguyên nhân hàng đầu gây suy dinh dưỡng ở trẻ dưới 5 tuổi.

Xử trí không phù hợp có thể khiến trẻ mất nước và rối loạn điện giải, đe dọa tính mạng. Can thiệp sai còn làm tổn thương đường ruột kéo dài, gây tiêu chảy dai dẳng, kém hấp thu và tăng nguy cơ suy dinh dưỡng. Vì vậy, nhận diện đúng tiêu chảy ngay từ đầu là vô cùng quan trọng.

Nhận diện đúng ngay từ đầu rất quan trọng

Tiêu chảy không được định nghĩa chỉ dựa trên việc phân lỏng hay không, mà chủ yếu dựa vào sự gia tăng bất thường của tần suất đi tiêu. Trẻ được coi là bị tiêu chảy khi:

• Đi ngoài từ 3 lần trở lên trong vòng 24 giờ;
• Phân mềm hoặc lỏng hơn bình thường;

Tình trạng này phản ánh ruột tăng co bóp và giảm khả năng hấp thu nước. Một trẻ đi phân lỏng nhưng chỉ 1 - 2 lần/ngày, vẫn ăn uống, vui chơi và sinh hoạt bình thường, chưa được xem là tiêu chảy và thường không cần can thiệp y tế.

Dựa trên biểu hiện lâm sàng, tiêu chảy ở trẻ được chia thành 3 nhóm chính:

• Tiêu chảy cấp tính: Kéo dài vài giờ đến vài ngày, bao gồm cả những trường hợp nặng như bệnh tả;
• Tiêu chảy cấp có máu: Còn gọi là kiết lỵ;
• Tiêu chảy dai dẳng: Kéo dài từ 14 ngày trở lên, cần theo dõi và đánh giá kỹ hơn.

Nguyên tắc nền tảng khi chăm sóc trẻ bị tiêu chảy

Để hạn chế biến chứng và giúp trẻ hồi phục an toàn, việc chăm sóc trẻ bị tiêu chảy cần tuân thủ một số nguyên tắc cốt lõi. Những nguyên tắc này tập trung vào bù nước đúng, duy trì dinh dưỡng và theo dõi sát diễn tiến bệnh, thay vì chỉ cố “cầm tiêu chảy”:

• Bù nước và điện giải: Ngăn mất nước, phòng biến chứng nguy hiểm;
• Không nhịn ăn, không ngừng bú mẹ: Giúp ruột hồi phục, tránh suy dinh dưỡng;
• Theo dõi dấu hiệu nặng: Phát hiện sớm để tái khám kịp thời;
• Giữ vệ sinh và ăn uống phù hợp: Hạn chế nhiễm trùng, hỗ trợ tiêu hóa.

Chăm sóc tiêu chảy đúng cách là bảo vệ trẻ khỏi mất nước và suy dinh dưỡng, không chỉ đơn thuần là làm giảm số lần đi tiêu.

Biện pháp chăm sóc và hỗ trợ trẻ bị tiêu chảy đúng cách tại nhà

Phần lớn trẻ bị tiêu chảy ở mức độ nhẹ đến vừa có thể được chăm sóc tại nhà an toàn, nếu cha mẹ thực hiện đúng và nhất quán theo các nguyên tắc khuyến cáo:

Bù nước và điện giải đúng cách

Bù nước là bước quan trọng nhất khi trẻ bị tiêu chảy. Tuy nhiên, bù nước không đơn giản chỉ là cho trẻ uống nhiều nước, mà cần đúng loại và đúng cách. Dung dịch oresol được khuyến cáo vì giúp bù lại cả nước và điện giải đã mất qua phân. Cha mẹ cần lưu ý:

• Pha oresol đúng tỷ lệ theo hướng dẫn, không pha đặc hoặc loãng hơn;
• Cho trẻ uống từng ngụm nhỏ, chia nhiều lần trong ngày, đặc biệt khi trẻ nôn;
• Lượng dịch bù được ước tính theo nhu cầu nước hằng ngày cộng với lượng nước ước tính mất qua phân;
• Không dùng nước ngọt, nước trái cây hoặc nước có gas để thay thế.

Cải thiện chế độ dinh dưỡng

Trong thời gian tiêu chảy, mục tiêu dinh dưỡng là giúp ruột “nhẹ gánh” nhưng vẫn đảm bảo đủ năng lượng để hồi phục. Trẻ nên được ăn các thức ăn mềm, dễ tiêu, hạn chế thực phẩm nhiều đường hoặc chất béo khó hấp thu.

• Với trẻ bú mẹ: Cần tiếp tục cho bú bình thường. Sữa mẹ không chỉ cung cấp dinh dưỡng mà còn hỗ trợ miễn dịch và phục hồi niêm mạc ruột.
• Với trẻ ăn dặm: Nên duy trì các bữa ăn nhỏ, chia nhiều lần trong ngày, tránh ép trẻ ăn quá nhiều một lúc.

Chăm sóc với men vi sinh

Men vi sinh không có tác dụng “cầm” tiêu chảy ngay, nhưng có thể hỗ trợ phục hồi hệ vi sinh đường ruột. Theo WebMD, men vi sinh có thể rút ngắn thời gian tiêu chảy do nhiễm trùng từ khoảng nửa ngày đến gần 2 ngày. Tùy vào từng tình huống tiêu chảy, vai trò hỗ trợ của men vi sinh được ghi nhận như sau:

• Tiêu chảy liên quan đến kháng sinh: Men vi sinh dùng trước, trong và sau khi điều trị kháng sinh có thể giúp giảm nguy cơ tiêu chảy, trong đó hiệu quả được ghi nhận rõ hơn với Saccharomyces boulardii và một số chủng Lactobacillus.
• Tiêu chảy khi đi du lịch: Một số chủng như Bifidobacterium bifidum, Lactobacillus acidophilus và Saccharomyces boulardii có thể mang lại lợi ích hỗ trợ.
• Tiêu chảy do Clostridioides difficile: Men vi sinh, đặc biệt là Saccharomyces boulardii (dùng đơn độc hoặc kết hợp Lactobacillus), có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm và hạn chế tái phát ở những trường hợp nguy cơ cao.

Men vi sinh có thể giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy và góp phần phục hồi niêm mạc ruột. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp hỗ trợ, không phải điều trị chính. 

Bổ sung kẽm

Đối với trẻ nhỏ, do tỷ lệ thiếu kẽm trong quần thể vẫn còn nhiều. Trẻ tiêu chảy bị mất một lượng lớn kẽm trong quá trình bị bệnh. Kẽm được xem là góp phần giảm thời gian và mức độ nặng của bệnh tiêu chảy. Điều này được tổ chức y tế thế giới khuyến cáo đối với các nước đang phát triển.

Dùng thuốc khi cần

Thuốc chỉ nên dùng khi có chỉ định của bác sĩ. Cha mẹ không nên tự ý cho trẻ dùng thuốc, đặc biệt là thuốc cầm tiêu chảy hoặc kháng sinh, vì có thể gây hại và làm che lấp các dấu hiệu nguy hiểm. Trong nhiều trường hợp, tiêu chảy sẽ cải thiện khi trẻ được bù nước, điện giải và chăm sóc đúng cách.

Phòng ngừa tiêu chảy tái phát - Nuôi dưỡng hệ tiêu hóa lâu dài

Trong khi điều trị triệu chứng giúp trẻ vượt qua đợt tiêu chảy cấp, thì nuôi dưỡng hệ tiêu hóa lâu dài mới là yếu tố quyết định khả năng hồi phục hoàn toàn và hạn chế tái phát. Sau khi trẻ hồi phục, việc phòng ngừa tiêu chảy tái phát đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định hệ tiêu hóa và giảm nguy cơ rối loạn kéo dài: 

• Giữ vệ sinh tay và thực phẩm: Rửa tay đúng cách, ăn chín, uống sôi, sử dụng thực phẩm và nguồn nước an toàn.
• Tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo: Vắc xin ngừa Rotavirus, tả,... giúp phòng ngừa các nguyên nhân tiêu chảy nguy hiểm.
• Duy trì chế độ ăn phù hợp lứa tuổi: Tránh thay đổi chế độ ăn đột ngột, ưu tiên thực phẩm dễ tiêu.
• Sử dụng men vi sinh hợp lý khi cần: Giúp ổn định hệ vi sinh đường ruột, đặc biệt sau đợt tiêu chảy hoặc sau khi dùng kháng sinh.
• Hạn chế dùng kháng sinh không cần thiết: Chỉ dùng khi có chỉ định y tế để tránh làm mất cân bằng hệ vi sinh.
• Theo dõi sức khỏe tiêu hóa lâu dài: Đưa trẻ đi khám nếu tiêu chảy tái diễn hoặc có dấu hiệu bất thường.

Tiêu chảy ở trẻ không chỉ là một rối loạn tiêu hóa tạm thời mà còn có thể ảnh hưởng lâu dài nếu chăm sóc không đúng cách. Nhận diện đúng, bù nước, dinh dưỡng hợp lý và theo dõi sát giúp trẻ hồi phục an toàn, đồng thời bảo vệ hệ tiêu hóa về lâu dài. Phòng ngừa và chăm sóc đúng cách chính là nền tảng để trẻ phát triển khỏe mạnh, hạn chế nguy cơ tái phát và rối loạn kéo dài.