Gai mâm chày khớp gối là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Khớp gối là một trong những khớp chịu tải trọng lớn của cơ thể. Theo thời gian, những thay đổi ở sụn khớp, xương dưới sụn và các cấu trúc quanh khớp có thể thúc đẩy quá trình hình thành gai xương. Vậy gai mâm chày khớp gối là gì, có nguy hiểm không và điều trị như thế nào?

Gai mâm chày khớp gối là gì?

Gai mâm chày khớp gối là tình trạng xuất hiện gai xương ở rìa mâm chày, tức phần trên của xương chày tham gia cấu tạo nên khớp gối. Trong y khoa, gai xương còn được gọi là osteophyte.

Gai mâm chày thường không được xem là một bệnh lý riêng biệt mà là một trong những biểu hiện có thể gặp khi khớp bị thoái hóa hoặc tổn thương kéo dài. Trong quá trình thoái hóa, những thay đổi ở sụn, xương dưới sụn và cơ học của khớp có thể kích thích hình thành thêm gai xương tại rìa khớp.

Trên phim X-quang, gai mâm chày có thể xuất hiện cùng với một số dấu hiệu khác của thoái hóa khớp gối như:

• Hẹp khe khớp;
• Xơ đặc xương dưới sụn;
• Nang xương dưới sụn trong một số trường hợp;
• Biến dạng hoặc tái cấu trúc bề đầu xương;
• Gai xương ở bờ mâm chày hoặc các vị trí khác quanh khớp gối.

Không phải trường hợp nào có gai xương cũng gây đau. Một số người chỉ tình cờ phát hiện gai mâm chày khi chụp X-quang vì một nguyên nhân khác.

Gai mâm chày khớp gối có nguy hiểm không?

Bản thân gai mâm chày thường không phải là tình trạng nguy hiểm trực tiếp. Mức độ ảnh hưởng chủ yếu phụ thuộc vào bệnh lý khớp đi kèm và triệu chứng của người bệnh.

Một số người có gai xương nhỏ nhưng hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng và không cần điều trị đặc hiệu. Ngược lại, khi thoái hóa khớp tiến triển, người bệnh có thể bị đau kéo dài, cứng khớp, giảm tầm vận động, khó đi lại hoặc gặp trở ngại trong các hoạt động hằng ngày.

Do đó, mức độ tổn thương và ảnh hưởng đến chức năng khớp không nên được đánh giá chỉ dựa vào kích thước gai xương trên X-quang. Bác sĩ cần kết hợp triệu chứng, kết quả thăm khám lâm sàng và các dấu hiệu hình ảnh khác để đánh giá toàn diện tình trạng khớp.

Nguyên nhân và yếu tố làm tăng nguy cơ gai mâm chày khớp gối

Thoái hóa khớp gối là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất liên quan đến sự hình thành gai mâm chày. Ngoài ra, một số yếu tố khác cũng có thể làm tăng nguy cơ tổn thương và thoái hóa khớp.

Tuổi cao

Nguy cơ thoái hóa khớp tăng dần theo tuổi. Tuổi càng cao, các cấu trúc của khớp càng dễ xuất hiện những thay đổi thoái hóa, làm tăng nguy cơ hình thành gai xương.

Thừa cân hoặc béo phì

Khớp gối phải chịu tải trọng lớn khi đứng, đi bộ, chạy hoặc lên xuống cầu thang. Khi trọng lượng cơ thể tăng, áp lực lên khớp gối cũng tăng theo, từ đó có thể thúc đẩy quá trình thoái hóa và làm triệu chứng đau khớp trở nên rõ hơn.

Chấn thương khớp gối trước đây

Các chấn thương như tổn thương dây chằng, rách sụn chêm, gãy xương quanh khớp hoặc chấn thương thể thao có thể làm thay đổi cấu trúc và khả năng chịu lực của khớp. Một số tổn thương dù đã được điều trị vẫn có thể làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp về sau.

Vận động quá tải kéo dài

Những công việc hoặc hoạt động đòi hỏi thường xuyên quỳ, ngồi xổm, mang vác nặng hoặc thực hiện lặp lại các động tác chịu lực lên gối có thể làm tăng áp lực lên khớp, đặc biệt khi kéo dài trong nhiều năm hoặc đi kèm chấn thương.

Điều này không có nghĩa rằng tập thể dục gây thoái hóa khớp. Vận động phù hợp vẫn đóng vai trò quan trọng trong duy trì sức mạnh cơ và chức năng khớp.

Bất thường trục chi

Chân vòng kiềng hoặc chân chữ X có thể khiến tải trọng phân bố không đều giữa các khoang của khớp gối. Phần khớp chịu lực nhiều hơn có thể bị thoái hóa nhanh hơn theo thời gian.

Yếu tố gia đình và một số bệnh lý khớp

Yếu tố di truyền có thể góp phần làm tăng nguy cơ thoái hóa khớp ở một số người. Ngoài ra, một số bệnh lý viêm khớp hoặc rối loạn chuyển hóa cũng có thể gây tổn thương khớp và làm xuất hiện các biến đổi xương trong một số trường hợp.

Triệu chứng gai mâm chày khớp gối

Gai xương nhỏ có thể không gây bất kỳ triệu chứng nào. Khi có triệu chứng, các biểu hiện thường liên quan đến toàn bộ quá trình thoái hóa và tổn thương khớp hơn là chỉ do bản thân gai xương. Một số triệu chứng có thể gặp gồm:

• Đau khớp gối: Đau thường tăng khi đi bộ nhiều, đứng lâu, leo cầu thang hoặc thực hiện các hoạt động chịu lực.
• Cứng khớp: Thường xuất hiện sau khi ngủ dậy hoặc sau một thời gian bất động và có xu hướng cải thiện khi bắt đầu vận động.
• Khó co hoặc duỗi gối: Các biến đổi thoái hóa của khớp có thể làm giảm tầm vận động.
• Có tiếng lạo xạo hoặc lục cục khi vận động: Người bệnh có thể cảm nhận tiếng kêu hoặc cảm giác ma sát trong khớp khi gập duỗi gối.
• Sưng quanh khớp: Có thể xuất hiện khi màng hoạt dịch hoặc các mô quanh khớp bị kích thích.
• Khó đứng lên, ngồi xuống hoặc leo cầu thang: Thường rõ hơn khi tình trạng đau và hạn chế vận động tiến triển.

Một người có gai xương khá rõ trên X-quang vẫn có thể chỉ đau nhẹ. Ngược lại, có trường hợp tổn thương hình ảnh không nhiều nhưng triệu chứng ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt. Vì vậy, cần đánh giá toàn diện thay vì chỉ dựa vào hình ảnh gai xương.

Chẩn đoán gai mâm chày khớp gối như thế nào?

Bác sĩ thường hỏi về vị trí đau, thời gian xuất hiện triệu chứng, các yếu tố làm tăng hoặc giảm đau, mức độ ảnh hưởng đến sinh hoạt và tiền sử chấn thương. Khớp gối sau đó được kiểm tra về:

• Tình trạng sưng;
• Điểm đau;
• Tầm vận động;
• Độ vững của khớp;
• Biến dạng khớp hoặc bất thường trục chi nếu có.

Chẩn đoán hình ảnh

X-quang khớp gối là phương pháp thường được sử dụng để đánh giá gai xương và các dấu hiệu của thoái hóa khớp. Hình ảnh X-quang có thể cho thấy:

• Gai xương;
• Hẹp khe khớp;
• Xơ đặc xương dưới sụn;
• Biến dạng đầu xương;
• Một số thay đổi cấu trúc khác của khớp.

MRI thường không cần thiết chỉ để xác định gai xương, nhưng có thể được chỉ định khi cần đánh giá sụn, sụn chêm, dây chằng hoặc các tổn thương mô mềm khác.

Khi nghi ngờ nguyên nhân khác, xét nghiệm máu hoặc phân tích dịch khớp có thể được thực hiện để loại trừ các nguyên nhân khác như gout, viêm khớp dạng thấp hoặc nhiễm trùng khớp.

Điều trị gai mâm chày khớp gối

Không cần loại bỏ gai xương chỉ vì phát hiện trên phim X-quang nếu người bệnh không có triệu chứng đáng kể. Điều trị chủ yếu hướng đến giảm đau, duy trì khả năng vận động và kiểm soát nguyên nhân nền, đặc biệt là thoái hóa khớp.

Điều chỉnh hoạt động

Người bệnh nên hạn chế những hoạt động làm đau tăng rõ rệt nhưng không nên bất động khớp trong thời gian dài. Việc nghỉ ngơi hợp lý cần kết hợp với vận động phù hợp để tránh yếu cơ và cứng khớp.

Tập luyện phù hợp

Các bài tập giúp tăng sức mạnh cơ đùi, cải thiện độ linh hoạt và duy trì tầm vận động của khớp có vai trò quan trọng trong kiểm soát thoái hóa khớp gối. Một số hình thức vận động ít tác động có thể phù hợp như:

• Đạp xe;
• Bơi;
• Tập luyện dưới nước;
• Đi bộ với cường độ phù hợp với khả năng chịu đựng.

Nếu đau nhiều hoặc chưa biết lựa chọn bài tập nào, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ.

Kiểm soát cân nặng

Ở người thừa cân hoặc béo phì, giảm cân có thể giúp giảm tải lên khớp gối, từ đó hỗ trợ cải thiện đau và khả năng vận động.

Vật lý trị liệu

Bác sĩ hướng dẫn các bài tập tăng sức mạnh cơ quanh khớp, cải thiện tầm vận động, chỉnh tư thế và hướng dẫn cách thực hiện hoạt động hằng ngày nhằm giảm áp lực không cần thiết lên đầu gối.

Thuốc giảm đau và chống viêm

Tùy mức độ đau, tuổi và bệnh lý nền, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc giảm đau hoặc thuốc chống viêm. NSAID dạng bôi có thể được sử dụng trong một số trường hợp đau khớp gối và thường gây ít tác dụng toàn thân hơn so với thuốc uống.

NSAID đường uống có thể giúp giảm đau nhưng không phù hợp với tất cả mọi người do có nguy cơ ảnh hưởng đến dạ dày, thận, tim mạch hoặc làm tăng nguy cơ chảy máu. Người bệnh không nên tự ý dùng thuốc kéo dài nếu chưa được tư vấn.

Tiêm thuốc vào khớp

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc tiêm thuốc vào khớp để kiểm soát triệu chứng. Corticosteroid nội khớp có thể được chỉ định cho một số người bị đau do thoái hóa khớp, đặc biệt trong giai đoạn đau hoặc viêm rõ. Tuy nhiên, hiệu quả thường có giới hạn về thời gian và việc tiêm cần được thực hiện đúng chỉ định tại cơ sở y tế.

Người bệnh không nên tự mua thuốc tiêm hoặc tiêm khớp tại những cơ sở không đủ điều kiện chuyên môn.

Khi nào cần phẫu thuật?

Phẫu thuật thường không được chỉ định chỉ vì phát hiện gai mâm chày trên X-quang. Bác sĩ có thể cân nhắc điều trị phẫu thuật khi:

• Đau kéo dài và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt;
• Khả năng vận động suy giảm rõ;
• Khớp bị biến dạng hoặc mất chức năng đáng kể;
• Các phương pháp điều trị bảo tồn không còn mang lại hiệu quả.

Tùy tuổi, mức độ thoái hóa, vị trí tổn thương, trục chi và tình trạng chức năng, bác sĩ có thể lựa chọn phẫu thuật chỉnh trục xương, thay một phần khớp hoặc thay toàn bộ khớp gối.

Phẫu thuật chỉ nhằm loại bỏ riêng gai xương hiếm khi được lựa chọn nếu nguyên nhân chính là thoái hóa khớp lan rộng, vì phương pháp này không giải quyết được toàn bộ tổn thương khớp nền.

Khi nào người bệnh nên đi khám?

Người bệnh nên đi khám nếu gặp một trong những tình trạng sau:

• Đau khớp gối kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần;
• Cứng khớp ngày càng rõ;
• Sưng khớp thường xuyên;
• Khó co duỗi hoặc đi lại;
• Đau ảnh hưởng đến công việc, giấc ngủ hoặc sinh hoạt;
• Đầu gối biến dạng hoặc cảm giác mất vững.

Cần được đánh giá y tế sớm nếu khớp gối đột ngột sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội, kèm sốt hoặc người bệnh không thể chịu lực lên chân. Đây có thể là biểu hiện của những tình trạng cấp tính khác cần được xử trí kịp thời.

Tóm lại, gai mâm chày khớp gối là gai xương hình thành ở vùng mâm chày và thường liên quan đến quá trình thoái hóa khớp. Không phải trường hợp nào cũng gây đau hoặc cần phẫu thuật. Việc điều trị chủ yếu tập trung vào kiểm soát triệu chứng, duy trì vận động, cải thiện sức mạnh cơ, kiểm soát cân nặng và điều trị bệnh lý khớp nền. Nếu đau kéo dài hoặc khả năng vận động bị ảnh hưởng, người bệnh nên thăm khám chuyên khoa để được đánh giá và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.