Hoa thiên lý có tác dụng gì? 4 công dụng chính và lưu ý khi sử dụng

Trong y học cổ truyền, hoa thiên lý được mô tả là có tính bình, vị ngọt và thường được sử dụng trong các món ăn hoặc bài thuốc dân gian với mục đích hỗ trợ thư giãn, cải thiện cảm giác khó chịu do thời tiết nóng. Về mặt dinh dưỡng, hoa thiên lý là một loại rau ăn được, có thể cung cấp một lượng nhất định chất xơ và vi chất khi sử dụng trong khẩu phần ăn đa dạng, cân bằng.

Đặc điểm của cây hoa thiên lý

Hoa thiên lý có tên khoa học là Telosma cordata, thuộc họ Apocynaceae (họ La bố ma; trước đây xếp trong họ Asclepiadaceae). Đây là cây thân leo lâu năm, sinh trưởng khỏe, thường được trồng làm giàn vừa tạo bóng mát vừa thu hoạch hoa và lá non làm thực phẩm.

• Thân cây: Dạng dây leo, thân mềm nhưng dai, có thể dài khoảng 3-5 m hoặc hơn trong điều kiện thuận lợi. Thân non có thể có lông mịn, thân già hóa gỗ nhẹ ở phần gốc.
• Lá: Lá đơn, hình tim (hình tim rộng ở gốc), màu xanh lục, gân lá rõ, mọc đối. Bề mặt lá có thể có lông mịn tùy giai đoạn sinh trưởng.
• Hoa: Hoa mọc thành chùm ở nách lá, có màu xanh vàng đến vàng nhạt khi nở, mùi thơm rõ hơn vào buổi tối. Mỗi chùm có nhiều hoa nhỏ.
• Quả: Quả dạng đại (quả kép đặc trưng của họ Apocynaceae), hình thuôn dài, bên trong chứa nhiều hạt có túm lông giúp phát tán theo gió, quả ít được sử dụng làm thực phẩm.

Hoa thiên lý có tác dụng gì?

Hoa thiên lý được sử dụng phổ biến trong ẩm thực Việt Nam và xuất hiện trong một số bài thuốc dân gian. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa giá trị dinh dưỡng của thực phẩm và các tác dụng điều trị được truyền miệng trong y học cổ truyền. Hiện nay, bằng chứng lâm sàng về tác dụng dược lý của hoa thiên lý còn hạn chế.

Hỗ trợ thư giãn và giấc ngủ (theo kinh nghiệm dân gian)

Trong y học cổ truyền, hoa thiên lý được mô tả có tính bình, vị ngọt và thường được dùng trong các món ăn nhằm hỗ trợ thư giãn. Một số món canh như hoa thiên lý nấu với cá hoặc thịt được sử dụng cho người cảm thấy mệt mỏi, ngủ không sâu giấc.

Tuy nhiên, đến nay chưa có nghiên cứu lâm sàng chất lượng cao chứng minh hoa thiên lý có tác dụng an thần hoặc điều trị mất ngủ. Nếu có cảm giác thư giãn sau khi sử dụng, điều này có thể liên quan đến bữa ăn ấm, dễ tiêu hoặc yếu tố tâm lý hơn là tác dụng dược lý đặc hiệu.

Vai trò trong chế độ ăn của người bị táo bón hoặc trĩ

Hoa thiên lý là loại rau ăn được, có chứa một lượng chất xơ nhất định. Chế độ ăn giàu chất xơ có thể hỗ trợ cải thiện táo bón - một yếu tố nguy cơ làm nặng thêm bệnh trĩ. Vì vậy, việc bổ sung hoa thiên lý trong khẩu phần đa dạng có thể góp phần hỗ trợ tiêu hóa.

Tuy nhiên, hoa thiên lý không phải là phương pháp điều trị đặc hiệu bệnh trĩ, và không thay thế các biện pháp điều trị y khoa khi có triệu chứng kéo dài hoặc nặng.

Hỗ trợ kiểm soát cân nặng

Hoa thiên lý có hàm lượng năng lượng thấp và có thể góp phần tăng lượng rau xanh trong khẩu phần ăn. Việc tăng tiêu thụ rau củ nói chung giúp tạo cảm giác no và hỗ trợ kiểm soát tổng năng lượng nạp vào.

Cung cấp một số vitamin và khoáng chất

Hoa thiên lý chứa một lượng nhỏ các vi chất như vitamin C, vitamin A tiền chất (beta-carotene), canxi và một số khoáng chất khác. Những dưỡng chất này góp phần:

• Hỗ trợ miễn dịch.
• Tham gia vào quá trình chống oxy hóa.
• Duy trì chức năng tế bào bình thường.

Những điều cần lưu ý khi sử dụng cây hoa thiên lý

Dù mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe, hoa thiên lý vẫn cần được sử dụng đúng cách để tránh tác dụng không mong muốn. Dưới đây là những lưu ý quan trọng cần nắm rõ khi sử dụng cây hoa thiên lý trong chế độ ăn uống và hỗ trợ điều trị.

• Chỉ sử dụng như thực phẩm, không thay thế thuốc hoặc phương pháp điều trị y khoa.
• Nấu chín trước khi ăn, rửa sạch kỹ để đảm bảo an toàn thực phẩm.
• Không nên lạm dụng, nên đa dạng các loại rau trong khẩu phần thay vì ăn thường xuyên một loại duy nhất.
• Thận trọng với phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh lý nền; không dùng như “bài thuốc dân gian” kéo dài khi chưa có tư vấn y tế.
• Chọn nguồn gốc rõ ràng, tránh rau dập nát, bảo quản lạnh và dùng sớm.
• Không tự ý đắp lá lên da khi có tổn thương, nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu có triệu chứng bất thường.

Việc sử dụng hợp lý, kết hợp với chế độ ăn đa dạng và lối sống lành mạnh, sẽ giúp tận dụng giá trị dinh dưỡng của hoa thiên lý một cách hiệu quả.

Hoa thiên lý là một loại rau quen thuộc trong ẩm thực Việt Nam, có thể góp phần bổ sung chất xơ và một số vi chất khi được sử dụng trong chế độ ăn đa dạng, cân bằng. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các công dụng như “an thần”, “thanh nhiệt” hay hỗ trợ điều trị bệnh chủ yếu dựa trên kinh nghiệm dân gian và chưa có đủ bằng chứng lâm sàng để khẳng định hiệu quả điều trị.

Vì vậy, hoa thiên lý nên được xem là thực phẩm dinh dưỡng thay vì dược liệu. Sử dụng đúng cách, nấu chín đảm bảo vệ sinh và kết hợp với lối sống lành mạnh sẽ giúp tận dụng giá trị của loại rau này mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe.