Tác dụng phụ của PEP là gì? Khi nào cần sử dụng PEP?

PEP là biện pháp dự phòng HIV sau khi xảy ra tình huống có nguy cơ phơi nhiễm. Thuốc cần được sử dụng càng sớm càng tốt và tuân thủ đủ liệu trình để đạt hiệu quả dự phòng tốt nhất. Vì vậy, người có nguy cơ phơi nhiễm HIV nên sớm đến cơ sở y tế để được đánh giá và hướng dẫn sử dụng PEP phù hợp.

PEP là gì? Tác dụng của PEP

PEP là viết tắt của Post-Exposure Prophylaxis, nghĩa là dự phòng sau phơi nhiễm. Trong phòng ngừa HIV, PEP là việc sử dụng thuốc kháng virus HIV (thuốc ARV) sau một tình huống có khả năng phơi nhiễm nhằm ngăn HIV thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể.

PEP cần được bắt đầu càng sớm càng tốt sau phơi nhiễm, lý tưởng trong vòng 24 giờ và không muộn hơn 72 giờ. Sau thời điểm này, PEP thường không còn được khuyến nghị vì khả năng mang lại lợi ích dự phòng giảm đáng kể.

Liệu trình PEP thường kéo dài 28 ngày. Người sử dụng cần uống thuốc đúng theo hướng dẫn và hoàn thành đủ liệu trình, trừ khi nhân viên y tế đánh giá rằng không cần tiếp tục, chẳng hạn xác định nguồn phơi nhiễm không có HIV.

PEP là biện pháp dự phòng khẩn cấp, không phải phương pháp được thiết kế để sử dụng thường xuyên sau mỗi lần có nguy cơ. Nếu một người thường xuyên có khả năng phơi nhiễm HIV, các biện pháp dự phòng chủ động như PrEP có thể phù hợp hơn và nên được trao đổi với nhân viên y tế.

Mục tiêu chính của PEP là giảm nguy cơ nhiễm HIV sau một lần phơi nhiễm có nguy cơ. Thuốc ARV trong phác đồ tác động vào quá trình nhân lên của HIV, qua đó giúp ngăn virus thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể nếu được sử dụng kịp thời. PEP có thể mang lại những tác dụng chính sau:

• Giảm nguy cơ nhiễm HIV sau phơi nhiễm: PEP được sử dụng cho người chưa nhiễm HIV sau một tình huống được đánh giá có nguy cơ lây truyền. Tuy nhiên, PEP không bảo vệ tuyệt đối 100%, vì vậy người dùng vẫn cần hoàn thành liệu trình và xét nghiệm HIV theo lịch được hướng dẫn.
• Can thiệp sớm sau tình huống nguy cơ: PEP tạo cơ hội dự phòng sau khi phơi nhiễm đã xảy ra. Đây là điểm khác với PrEP, vốn được sử dụng trước và trong giai đoạn có nguy cơ phơi nhiễm HIV.
• Có thể áp dụng cho nhiều tình huống phơi nhiễm: PEP có thể được cân nhắc sau một số phơi nhiễm qua quan hệ tình dục, dùng chung dụng cụ tiêm chích, kim đâm hoặc những tình huống máu hay dịch cơ thể có nguy cơ tiếp xúc với niêm mạc hoặc vùng da bị tổn thương.

Hiệu quả của PEP phụ thuộc đáng kể vào thời gian bắt đầu thuốc và mức độ tuân thủ liệu trình. Vì vậy, nếu vừa xảy ra một tình huống nghi ngờ có nguy cơ, không nên tự chờ xem có triệu chứng hay không. HIV giai đoạn sớm có thể không gây biểu hiện đặc hiệu và việc trì hoãn có thể làm mất khoảng thời gian thích hợp để bắt đầu PEP.

PEP cũng không có tác dụng điều trị một trường hợp HIV đã được xác định. Nếu xét nghiệm cho thấy người được đánh giá đã nhiễm HIV, nhân viên y tế sẽ tư vấn hướng điều trị bằng thuốc ARV phù hợp thay vì tiếp tục xem PEP là biện pháp dự phòng.

Tác dụng phụ và lưu ý khi dùng PEP

Các phác đồ PEP hiện nay nhìn chung được dung nạp tốt. Tuy nhiên, giống như nhiều loại thuốc khác, thuốc ARV sử dụng trong PEP vẫn có thể gây tác dụng không mong muốn ở một số người. Những vấn đề cần lưu ý gồm:

• Có thể gặp tác dụng phụ: Một số người có thể gặp buồn nôn, tiêu chảy, mệt mỏi hoặc các triệu chứng khó chịu khác. Phần lớn tác dụng phụ thường ở mức độ nhẹ, nhưng nếu triệu chứng nghiêm trọng hoặc kéo dài, cần liên hệ nhân viên y tế.
• Uống thuốc đúng hướng dẫn: PEP thường được sử dụng đủ 28 ngày. Không nên tự giảm liều, bỏ thuốc hoặc ngừng liệu trình chỉ vì cảm thấy khỏe hay không xuất hiện triệu chứng.
• Thông báo các thuốc đang sử dụng: Một số thuốc có thể tương tác với thuốc ARV. Người dùng nên cung cấp thông tin về thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, thực phẩm bổ sung và các sản phẩm khác đang dùng để nhân viên y tế đánh giá.
• Thực hiện xét nghiệm và tái khám: Xét nghiệm HIV ban đầu không thể loại trừ một nhiễm HIV mới xảy ra ngay tại thời điểm phơi nhiễm. Vì vậy, người dùng PEP cần thực hiện các xét nghiệm HIV theo lịch được hướng dẫn sau đó.
• Tiếp tục áp dụng các biện pháp phòng ngừa: Trong và sau thời gian dùng PEP theo hướng dẫn, vẫn nên áp dụng các biện pháp giảm nguy cơ lây truyền HIV và các nhiễm trùng khác, chẳng hạn sử dụng bao cao su đúng cách và không dùng chung kim tiêm.

Nếu gặp tác dụng phụ khi uống PEP, không nên tự ý ngừng thuốc. Nhân viên y tế có thể đánh giá nguyên nhân, hướng dẫn cách xử trí hoặc điều chỉnh phác đồ khi cần thiết.

Khi nào cần dùng PEP?

Không phải mọi tiếp xúc với người nhiễm hoặc nghi nhiễm HIV đều cần sử dụng PEP. Nhân viên y tế sẽ đánh giá loại dịch cơ thể, đường tiếp xúc, thời điểm xảy ra phơi nhiễm và tình trạng HIV của nguồn phơi nhiễm nếu biết để quyết định có cần dùng thuốc hay không.

PEP có thể được cân nhắc khi tình huống xảy ra trong vòng 72 giờ và có nguy cơ lây truyền HIV đáng kể, chẳng hạn:

• Quan hệ tình dục có nguy cơ: PEP có thể được xem xét sau quan hệ tình dục có nguy cơ phơi nhiễm HIV, ví dụ bao cao su bị rách hoặc không sử dụng bao cao su trong tình huống nguồn phơi nhiễm có HIV chưa được kiểm soát tải lượng virus hoặc chưa rõ tình trạng HIV.
• Dùng chung dụng cụ tiêm chích: Việc dùng chung kim, bơm tiêm hoặc dụng cụ có thể dính máu có khả năng tạo ra nguy cơ lây truyền HIV và cần được đánh giá sớm.
• Tai nạn nghề nghiệp: Nhân viên y tế có thể phơi nhiễm khi bị kim hoặc vật sắc nhọn có dính máu đâm vào da, hoặc khi dịch có nguy cơ tiếp xúc với niêm mạc hay vùng da không còn nguyên vẹn.
• Một số tình huống khác có tiếp xúc với máu hoặc dịch cơ thể có nguy cơ: Mức độ nguy cơ phụ thuộc vào loại dịch và cách tiếp xúc, vì vậy cần được nhân viên y tế đánh giá thay vì tự quyết định dùng thuốc.

PEP không thay thế phòng ngừa thường xuyên

PEP là biện pháp dự phòng khẩn cấp sau phơi nhiễm HIV, không dùng để sử dụng thường xuyên. Nếu thường xuyên có nguy cơ phơi nhiễm, bạn nên trao đổi với nhân viên y tế về PrEP, biện pháp dự phòng HIV trước phơi nhiễm.

Bên cạnh đó, nên sử dụng bao cao su đúng cách, không dùng chung kim tiêm và xét nghiệm HIV phù hợp với nguy cơ. PEP và PrEP giúp phòng ngừa HIV nhưng không phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Nếu vừa có nguy cơ phơi nhiễm HIV, hãy đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá và hướng dẫn sử dụng PEP.

Hiểu đúng tác dụng của PEP giúp người có nguy cơ biết cách xử trí kịp thời sau phơi nhiễm HIV. PEP có thể giảm nguy cơ nhiễm HIV khi được chỉ định phù hợp, bắt đầu càng sớm càng tốt và dùng đủ liệu trình. Nếu nghi ngờ vừa phơi nhiễm, nên được nhân viên y tế đánh giá ngay và không chờ quá 72 giờ mới tìm kiếm hỗ trợ.