Phân biệt PrEP và PEP: Cách phòng ngừa HIV hiệu quả và an toàn

HIV có thể lây truyền qua quan hệ tình dục không an toàn, dùng chung kim tiêm hoặc tiếp xúc với máu nhiễm virus, trong khi giai đoạn đầu thường không có triệu chứng rõ ràng. Trước thực tế đó, y học hiện đại đã phát triển các biện pháp dự phòng HIV bằng thuốc nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm ngay từ sớm. Trong số đó, PrEP và PEP là hai phương pháp được chứng minh hiệu quả, nhưng mỗi phương pháp lại được sử dụng ở những thời điểm và hoàn cảnh khác nhau.

Phân biệt PrEP và PEP

Để lựa chọn phương án phòng ngừa HIV phù hợp, việc phân biệt giữa PrEP và PEP là yếu tố then chốt. Dù đều hướng đến mục tiêu giảm nguy cơ lây nhiễm HIV, mỗi phương pháp lại được thiết kế cho những thời điểm can thiệp và đối tượng sử dụng riêng biệt, không thể thay thế cho nhau trong mọi trường hợp.

PrEP là gì?

PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) là phương pháp dự phòng trước phơi nhiễm HIV, dành cho những người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ tiếp xúc với virus trong tương lai. Việc sử dụng PrEP giúp cơ thể tạo hàng rào bảo vệ, ngăn không cho HIV xâm nhập và nhân lên nếu xảy ra phơi nhiễm.

PrEP thường được chỉ định cho các nhóm đối tượng như:

• Người có nhiều bạn tình hoặc quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su.
• Người có bạn tình nhiễm HIV nhưng chưa rõ tải lượng virus.
• Người tiêm chích ma túy hoặc có nguy cơ phơi nhiễm qua đường máu.

PrEP có thể dùng hàng ngày, theo nhu cầu hoặc dạng tiêm định kỳ, tùy chỉ định của bác sĩ.

PEP là gì?

Khác với PrEP, PEP (Post-Exposure Prophylaxis) là dự phòng sau phơi nhiễm HIV, được sử dụng trong các tình huống khẩn cấp khi một người nghi ngờ vừa tiếp xúc với virus HIV. PEP không phải là biện pháp dùng thường xuyên mà đóng vai trò “xử trí cấp thời” nhằm giảm nguy cơ nhiễm bệnh.

Để đạt hiệu quả, PEP cần được bắt đầu càng sớm càng tốt, tối đa trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm và phải dùng liên tục trong 28 ngày. Các trường hợp thường được chỉ định PEP gồm:

• Quan hệ tình dục không an toàn hoặc bao cao su bị rách.
• Dùng chung kim tiêm.
• Tai nạn nghề nghiệp (nhân viên y tế bị kim đâm).
• Nạn nhân bị xâm hại tình dục.

PrEP và PEP khác nhau ở điểm cốt lõi nào?

Khi phân biệt giữa PrEP và PEP, điểm khác biệt cốt lõi nằm ở thời điểm can thiệp. PrEP được sử dụng trước khi có nguy cơ phơi nhiễm, giúp phòng ngừa chủ động và lâu dài. Trong khi đó, PEP chỉ được dùng sau khi đã xảy ra phơi nhiễm, mang tính giải pháp khẩn cấp nhằm giảm thiểu rủi ro.

Nói cách khác, PrEP phù hợp với những người có nguy cơ lặp lại trong thời gian dài, còn PEP dành cho những sự cố bất ngờ và không lường trước.

Ưu và nhược điểm của PrEP

Việc lựa chọn PrEP không chỉ dựa trên hiệu quả mà còn cần cân nhắc cả ưu và nhược điểm để đảm bảo phù hợp với từng cá nhân.

Về ưu điểm, PrEP đã được chứng minh có thể giảm nguy cơ lây nhiễm HIV qua đường tình dục lên đến 99% nếu sử dụng đúng cách. Đây là giải pháp giúp nhiều người yên tâm hơn trong cuộc sống, đặc biệt là những đối tượng có nguy cơ cao. Ngoài ra, PrEP hiện nay có nhiều dạng sử dụng khác nhau, từ thuốc uống hàng ngày đến thuốc tiêm định kỳ, giúp tăng tính linh hoạt.

Tuy nhiên, PrEP chỉ phát huy hiệu quả tối đa khi người dùng tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn sử dụng. Việc quên liều hoặc bỏ dở giữa chừng có thể làm giảm khả năng bảo vệ. Bên cạnh đó, PrEP không giúp phòng ngừa các bệnh lây truyền qua đường tình dục khác, do đó việc sử dụng bao cao su vẫn rất cần thiết.

Ưu và nhược điểm của PEP

PEP mang lại lợi ích lớn trong những tình huống khẩn cấp, khi nguy cơ phơi nhiễm HIV đã xảy ra. Ưu điểm nổi bật của PEP là khả năng giảm đáng kể nguy cơ nhiễm HIV nếu được dùng sớm và đủ liệu trình. Đây là cơ hội giúp nhiều người tránh được hậu quả lâu dài.

Tuy vậy, PEP cũng tồn tại những hạn chế nhất định. Việc phải dùng thuốc liên tục trong 28 ngày có thể gây khó khăn cho người sử dụng, đặc biệt là về tác dụng phụ như buồn nôn, mệt mỏi hoặc rối loạn tiêu hóa. Ngoài ra, nếu bắt đầu PEP muộn hoặc không tuân thủ liệu trình, hiệu quả bảo vệ sẽ giảm rõ rệt.

PrEP và PEP có an toàn không?

Nhiều người lo ngại về mức độ an toàn khi sử dụng thuốc dự phòng HIV. Trên thực tế, PrEP và PEP đều được đánh giá là an toàn khi dùng theo đúng chỉ định của bác sĩ. Phần lớn người sử dụng chỉ gặp các tác dụng phụ nhẹ như buồn nôn, đau đầu, mệt mỏi, tiêu chảy... và thường tự hết sau một thời gian ngắn.

Tuy nhiên, một số đối tượng như người có bệnh thận, người lớn tuổi hoặc đang sử dụng thuốc ảnh hưởng đến chức năng thận cần được theo dõi chặt chẽ hơn. Vì vậy, trước khi sử dụng PrEP hoặc PEP, người dùng nên thăm khám và trao đổi kỹ với bác sĩ để được tư vấn phương án phù hợp.

Hiểu rõ và phân biệt PrEP và PEP là bước quan trọng giúp mỗi người chủ động phòng ngừa HIV một cách hiệu quả. Để đảm bảo an toàn và hiệu quả tối ưu, bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ và lựa chọn cơ sở y tế uy tín.